Τι είναι αυτό που το ονομάζουμε ‘Κίνα’; Είναι η ‘κομμουνιστική αυτοκρατορία’ όπως έχει παγώσει στην τρομοκρατημένη φαντασία κάποιων δυτικών; Είναι το υβριδικό σύστημα όπου κράτος και αγορές, Κόμμα και επιχειρηματική κοινότητα συλλειτουργούν σε ένα πλαίσιο ανάπτυξης και επέκτασης; Μήπως έχει γίνει ένας παίκτης-αντίβαρο στην παγκόσμια Δύση, ένας σύμμαχος χωρών του Νότου ή κυβερνήσεων που θα ήθελαν να εξισορροπήσουν την ισχύ και τις πιέσεις των ευρωπαϊκών και αμερικανικών εταιριών;
Τα τελευταία χρόνια έχουν διαμορφωθει διάφορα ‘στρατόπεδα’ ερμηνείας της κινέζικης παρουσίας στον κόσμο, στρατόπεδα που συχνά ανεμίζουν γεωπολιτικά χαρτιά, ανακαλύπτουν τον σκληρό ρεαλισμό των συμμαχιών ή επιμένουν στην ιδεολογική κριτική. Το μικρό -μόλις 129 σελίδες με τις υποσημειώσεις του- βιβλίο των Ιvan Franceschini και Nickolas Loubere «Η Παγκόσμια Κίνα ως Μέθοδος» [σε μετάφραση Μιχάλης Κατσιμίτσης, από τις εκδόσεις Ευρασία] επιχειρεί να απαντήσει σε όλα αυτά τα ερωτήματα και σε πολλά άλλα: από το ρόλο της Κίνας στον παγκόσμιο καπιταλισμό, τη σχέση των περιβόητων στρατοπέδων αναμόρφωσης της Κίνας με ευρύτερες τάσεις αυταρχικοποίησης στον κόσμο, τις γνωστικές προκαταλήψεις αλλά και τους εξωραϊσμούς που εναλλάσσονται μέσα στην πρόχειρη κινεζολογία των εξ αποστάσεως παρατηρητών. Άνθρωποι με ερευνητικές περγαμηνές στα θέματα της Κίνας και της Ανατολικής Ασίας, οι συγγραφείς συνθέτουν με ωραίο τρόπο πλευρές μιας πολύπλοκης σχέσης. Απορρίπτουν σαφώς την εικόνα του μονολιθικού δράκοντα και επανέρχονται στις άτυπες και ρευστές μορφές οικονομικής εμπλοκής της Κίνας σε πολλές περιοχές του κόσμου και στέκονται αρκετά και στην πιο γνωστή πλευρά της κινέζικης παγκοσμιοποίησης, την Πρωτοβουλία Ζώνη και Δρόμος (διακηρυγμένο στρατηγικό όραμα από τον Σι Τζιπίνγκ το 2013 στις επισκέψεις του στο Καζακστάν και στην Ινδονησία). Κυρίως όμως σε αυτό το βιβλίο διαψεύδονται δυο διαφορετικές φαντασιώσεις γύρω από την Κίνα. Η πρωτη και πιο γνωστή φαντασίωση, ας την βαφτίσουμε δυτικο-φιλελεύθερη, προβάλλει την Κίνα ως έναν απειλητικό »Αλλο» που οι πρακτικές του, οι τεχνολογίες, τα εργασιακά και κοινωνικά του μοντέλα είναι ξένα προς τη φιλελεύθερη δημοκρατία και την ηθική της. Η δεύτερη φαντασίωση, που έχει αρχίσει νομιζω να αποκτά περισσότερους οπαδούς σε τμήματα των εναλλακτικών αριστερών χώρων στη Δύση και ιδίως σε χώρες όπως η Ιταλία, η Ελλάδα κλπ., βλέπει την Κίνα (και εν μέρει τη Ρωσία) ως ανάχωμα στην δυτική νεοαποικιοκρατία. Στην ουσία, με πιο ρεαλιστικούς όρους (αφού μόνο ένας ανόητος δεν θα έβλεπε τις κρατικοκαπιταλιστικές μορφές στην Κίνα), ξαναζεσταίνονται παλαιότερα βλέμματα όπως αυτά για τη συμμαχία των Αδεσμεύτων ή σχήματα ‘αντιιμπεριαλιστικών συμμαχιών’ (παλιές θεωρίες μιας προοδευτικής εθνικής-κρατικής αστικής τάξης που θα βοηθούσαν την ‘Ανάπτυξη’ των φτωχότερων χωρών με καλύτερους όρους από όσο η Νεστλέ, η Chikita και γενικά οι εταιρίες των δυτικών)
Στην ‘παγκόσμια Κίνα’ δεν κυριαρχεί μια απλοϊκή απάντηση προς τη μια ή άλλη κατεύθυνση. Κυρίως όμως διαβάζουμε πολύ σοβαρά επιχειρήματα που δείχνουν πως και οι δυο παραπάνω εκδοχές περισσότερο παραπλανούν παρά ανταποκρίνονται στη δυναμική των πραγμάτων. Τα στοιχεία που επικαλούνται οι συγγραφείς δεν επιβεβαιώνουν ούτε μια Κίνα που ο ‘ολοκληρωτισμός’ της παρουσιάζεται ως κάτι αλλότριο (σε σχέση με τον άλλο, τον δημοκρατικό κόσμο) ούτε μια Κίνα κοντά στις απελευθερωτικές και «λαϊκές» προσδοκίες του Αφρικανού, του Παλαιστίνιου κλπ. Αντιθέτως, σε κάθε κεφάλαιο ανακαλύπτουμε το πόσο η ‘Κίνα ‘είναι ήδη μέσα στη ΄Δύση’ και πόσο ο ψηφιακός καπιταλισμός και ένα πλήθος μικροφαινομένων που τον ενσαρκώνουν και τον υλοποιούν πρέπει να μας οδηγήσει σε μια πιο σύνθετη εικόνα για την κινέζικη παγκοσμιοποίηση.
Τελικά η Κίνα δεν είναι σε καμία περίπτωση μια διακριτή και αυτόνομη κατηγορία όσο ένα πλέγμα διασυνδέσεων, μια διάσταση του παγκόσμιου συστήματος. Και αυτό με τη σειρά του το σύστημα είναι ένα πλαίσιο που περιλαμβάνει τους πιο ετερόκλητους παίκτες; διπλωματικές αρχές, εταιρίες, κομματικούς αξιωματούχους, διευθύνοντες συμβούλους, εγκληματικές οργανώσεις, ακαδημαϊκά δίκτυα συνεργασιών κλπ.
Κάποια βιβλία μπορεί να σε βοηθήσουν -ιδίως αν έχεις μεγάλα κενά γνώσης όπως πρέπει να παραδέχεται κάθε άνθρωπος στα εξήντα του- να σχηματίσεις καλύτερη εικόνα ενός αντικειμένου. Όταν μάλιστα το ‘αντικείμενο’ είναι τόσο μεγάλο και πολυσυζητημένο, όταν έχει αποτελέσει έναν κόμβο με πολλές ιστορίες (από την αποικιοκρατία, τον κομμουνισμό, τις μαοϊκές και κομφουκιανές μεταπλάσεις ως τις τεχνολογικές και μετασχηματιστικές φιλοδοξίες ], η βοήθεια γίνεται ακόμα πιο ευπρόσδεκτη. Σελίδες όπως αυτές που μιλούν για τις συλλογικές διαπραγματεύσεις και την εργασία έως το ακροτελεύτιο το αφιερωμένο στις ακαδημαϊκές και μορφωτικές ανταλλαγές, προσθέτουν καινούρια ερωτήματα στα παλιά. Τελικά είναι η παγκόσμια Κίνα το εργαστήριο ενός μετα-φιλελεύθερου κόσμου; Και πως μπορούμε να σκεφτούμε τις όποιες δικές μας προτεραιότητες για το κλίμα, την κοινωνική δικαιοσύνη και τον δημοκρατικό έλεγχο στις αλγοριθμικές μηχανές κηδεμόνευσης αν απλώς περάσουμε από τα business plan των φιλοδυτικών σε αυτά των αντιδυτικών άλλων;
Το βιβλίο κερδίζει πολλά κάνοντας αυτά που υπόσχονται οι συγγραφείς του και όχι το χατίρι των δικών μου αποριών. Και ίσως αυτό, η ικανότητα δηλαδή ‘διαφωτισμού’ και η κριτική ανάλυση με παραδείγματα να είναι αυτό που χρειαζόμαστε περισσότερο, ακόμα κι όσοι-ες ερχόμαστε και κατευθυνόμαστε σε άλλες γραφές και αναγνώσεις. Στο τέλος έχει πάντα κάτι ωραίο να παραβιάζεις τις νόρμες των συνηθισμένων αναγνωστικών προτιμήσεων!
Νικόλας Σεβαστάκης 