Μια μικρή, προσωπική λίστα βιβλίων για την κριτική κατανόηση του παρόντος

     

Amitav Gosh, Η μεγάλη απορρύθμιση. Κλιματική αλλαγή και το αδιανόητο, εισαγωγή: Ασημίνα Καραβαντά, Μετάφραση: Δανάη Σιώζιου, επιμέλεια: Βάγια Κάλφα, εκδόσεις San Casciano). «Η υψηλή νεωτερικότητα μας δίδαξε ότι η Γη ήταν αδρανής και υπήρχε κυρίως για να την εκμεταλλεύονται οι άνθρωποι: σε αυτή την εποχή τερατωδών ανωμαλιών, αρχίζουμε σιγά-σιγά να καταλαβαίνουμε ότι για να εξασφαλίσουμε ένα μέλλον για την ανθρωπότητα πρέπει να μάθουμε να αναγνωρίζουμε ότι ποτέ δεν ήμασταν μόνοι σε αυτόν τον πλανήτη, ότι η ίδια η Γη μας παρακολουθεί και μας κρίνει». Αυτό δήλωσε ο Ινδός μυθιστοριογράφος και στοχαστής Αμιτάβ Γκος, παραλαμβάνοντας το βραβείο Erasmus του 2024 για την εξαιρετική συμβολή στις τέχνες, στη επιστήμη και στον πολιτισμό. Το βιβλίο επιστρέφει διαρκώς στην απορία γιατί η κλιματική αλλαγή δεν έχει χωρέσει – όσο θα έπρεπε- στη μυθοπλασία και στη μέριμνα των συγγραφέων. Φτάνει όμως ως τα πιο κρίσιμα ερωτήματα για τον καπιταλισμό, την αποικιοκρατία, τις ποικίλες ψυχολογικές και ιδεολογικές ρίζες της αποθέωσης των ορυκτών καυσίμων ακόμα και πριν την απογείωσή τους στην καπιταλιστική νεωτερικότητα. Πέρα από το πολύ εντυπωσιακό μοντάζ που έχει επινοήσει ο Γκος ένα επιπλέον συγκριτικό πλεονέκτημα αυτού του αριστουργήματος είναι η μετάφρασή του. Χρειαζόταν νομίζω μια ποιήτρια για να αποδώσει τα συνεχή περάσματα του κειμένου από τις λογοτεχνικές αναφορές στην επιστημονική πληροφορία μέσα από τη αναστοχαστική ισορροπία που κατορθώνει αυτός ο πολύ σημαντικός συγγραφέας.

Άντονι Γκαλουτσό, Ο μύθος του αυτοδημιούργητου επιχειρηματία- Αποδομώντας το φαντασιακό της Σίλικον Βάλεϊ, μετ: Νίκος Μάλλιαρης, Μάγμα).

Είναι πολύ παλιά η  κατασκευή του self-made man πατώντας φυσικά σε μεμονωμένα παραδείγματα που κι αυτά ακόμα αποσιωπούσαν τις συνθήκες που ευνόησαν τις επιτυχίες τους. Κατά κάποιο τρόπο είναι μια βαθιά δομή της ιδιάζουσας βορειοαμερικανικής μεταφυσικής του ατόμου ως δημιουργού της τύχης του μέσα από τη σκληρή δουλειά, το ταλέντο και τη χρήση των ευκαιριών. Το δοκίμιο του Γκαλουτσό πάει σε βάθος ερμηνεύοντας το φαντασιακό της Σίλικον Βάλει, που είναι η βασική κοιτίδα των σημερινών μεσσιανικών-καπιταλιστικών προσδοκιών για τον ‘βέλτιστο ανασχεδιασμό’ της ζωής μας.

Jurgen Osterhammel, Jan C. Jansen, Αποικιοκρατία. Ιστορία, μορφές, συνέπειες, (μετ: Γιάννης Κοίλης, Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης)

Χρειαζόμαστε αξιόπιστες εισαγωγές σε έννοιες και εμπειρίες-κλειδιά της νεότερης Ιστορίας. Καταλαβαίνουμε (όσο κι αν πονάει γιατί ραγίζει πλευρές και της προσωπικής και πνευματικής μας διαδρομής) ότι είναι πια αδύνατο να διαβάσουμε την ιστορία και την επιτάχυνση των πολιτικών-οικονομικών συστημάτων σε πλείστες χώρες της Δύσης δίχως να λάβουμε στα σοβαρά υπόψη την αποικιοκρατική κυριαρχία και τις σκοτεινές μορφές της, από τις γενοκτονίες ως τον πολιτισμικό σφετερισμό, την ακραία εξάρτηση, την εξορυκτική κατασπατάληση. Κυρίως όμως σήμερα, που υπάρχουν πολλές φωνές σε ένα παγκόσμιο και ντόπιο συντηρητικό κύμα που εξωραΐζουν τις αποικιοκρατικές πρακτικές και τους ‘ωραίους καιρούς΄ της παλιάς αστικής Ευρώπης (ανακυκλώνοντας σκέψεις των ελίτ του δέκατου ένατου αιώνα), έχει μεγαλύτερο νόημα τόσο η επιμονή στα γεγονότα όσο και η κριτική αποτίμηση του παρελθόντος.

Didier Fassin, Για τη συναίνεση στον αφανισμό της Γάζας, (μετ: Γιώργος Θ. Καράμπελας, επιμ: Μυρτώ Ταπεινού), εκδόσεις Πόλις. Ένα από τα ισχυρά κείμενα που με βοήθησαν να δω την καταστροφή στη Γάζα και τις ευθύνες της διεθνούς κοινότητας. Δεν ήταν το μόνο, ήταν όμως αυτό που λειτούργησε προτρεπτικά για μια πιο καθαρή κριτική ματιά.

Δημοσιογραφική εμπειρία από κοινού με ιστορική παιδεία και γνώση του ρεπορτάζ. Ο Σνεγκαρώφ και ο Κορμπέ είναι ειδικοί σε θέματα των Ηνωμένων Πολιτειών και της ιστορίας τους (αρκεί να σταθεί κανείς στα Podcast και στα άλλα τους κείμενα). Σε έξι κεφάλαια εξετάζουν τις πρακτικές, τις μεθόδους και την ιδεολογία της νέας ηγέτιδας κάστας και στέκονται στην λεγόμενη υπερφιλελεύθερη ή ‘ελευθεριστική’ (libertarian) ιδεολογία και στη συνάρθρωσή της με τον αυταρχισμό και τα οράματα για κυριαρχία δίχως όρια. Στη δική μου αντίληψη, η με κάθε τρόπο καταπολέμηση της δίχως όρια κυριαρχίας είναι το πρώτο και κύριο θέμα αυτής της εποχής κι επομένως βιβλία σαν αυτό βοηθούν πολύ στη συγκεκριμένη διαύγαση της απειλής προσφέροντας ‘αποδεικτικό υλικό’.

Anne Alombert, De la Bêtise artificielle, Allia.

H Ανν Αλομπέρ είναι από τις λίγες, δυστυχώς, φωνές νεότερων στην ηλικία πανεπιστημιακών που δεν διστάζουν να θέσουν τα μεγάλα ερωτήματα για την Τεχνητή Νοημοσύνη και κυρίως για τις πιο δημοφιλείς και μαζικές εκδοχές που αφορούν το πως και με τι όρους παράγονται πολιτισμικά δεδομένα. Λέκτορας σύγχρονης γαλλικής φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Paris 8, με διατριβή πάνω στην οντολογία του Ζακ Ντεριντά και του Ζιλμπέρ Σιμοντόν, έχει βγάλει ήδη ένα καυστικό δοκίμιο με τίτλο ‘ψηφιακή σχιζοφρένεια’ το 2023. Στο καινούριο της κείμενο, κι αυτό βραχύσωμο, ερευνά τα πολιτικά και ανθρωπολογικά στοιχήματα του τεχνολογικού μετασχηματισμού. Διαλέγοντας έναν σκόπιμα προκλητικό τίτλο, η Αλομπέρ ισχυρίζεται ότι η προσομοίωση των εκφραστικών μας ικανοτήτων – γραφή, ομιλία, δημιουργία – από τα bots οδηγεί στην προλεταριοποίησή τους. 

Κυκλοφόρησε το 2024 επειδή όμως το θεώρησα εξαρχής έναν αξιόπιστο κριτικό οδηγό – σε αντίθεση, δυστυχώς, με άλλα κείμενα ευρείας κυκλοφορίας για την ΤΝ που αναπαράγουν την συμβατική άποψη -, συστήνω εκ νέου το βιβλίο του Αντώνη Μαυρόπουλου, Τεχνητή νοημοσύνη. Άνθρωπος, φύση, μηχανές (εκδόσεις Τόπος, 2024). Παρακολουθώντας μάλιστα την αρθρογραφία του Α. Μαυρόπουλου στο dnews και άλλες του παρεμβάσεις, κάποιος-α που έχει μάλλον γενικές ή απλώς χρηστικές προσωπικές εμπειρίες για το θέμα, μπορεί να κατανοήσει καλύτερα όλες τις πλευρές, τις θεατές και τις αφανείς για τους πολλούς, και κυρίως να ξεφύγει λίγο από την αφελή σκοπιά του καταναλωτή-χρήστη και να δει το πρόβλημα της παραγωγής και της εξουσίας στο πλαίσιο παραγωγής των μορφών ΤΝ. Ο Μαυρόπουλος δηλαδή ρίχνει φως στις ενεργειακές, εργασιακές, πολιτικές, στρατιωτικές-αστυνομικές όψεις στη συνάφειά τους, όχι σαν σκόρπιο άθροισμα ΄καλών’ και ‘κακών΄πλευρών όπως παρουσιάζονται συνήθως.

Υπάρχουν ορισμένοι, πανάκριβοι δυστυχώς, τόμοι από πανεπιστημιακές εκδόσεις που αξίζει να τους αναφέρουμε στο μικρό δείγμα των πολύ χρήσιμων συμβολών σε μια κριτική θεώρηση του παρόντος κόσμου. Ένα μόνο παράδειγμα διαλέγω εδώ που αφορά την ιδέα του ‘έξυπνου’ (smart) και την κατάχρησης των αναφορών στην ‘ευφυία’ σε διάφορα πεδία, από την κατοικία μέχρι την προσωπική φροντίδα, κι από τη ψηφιακή τεχνολογία ως τη διακυβέρνηση, την αυτοδιοίκηση και τις δημόσιες πολιτικές. 

Ο τόμος με τον νόστιμο, πλην δυσμετάφραστο, τίτλο The smartification of everything. Critical perspectives in sciences, Arts and Society(University of Toronto Press) κυκλοφόρησε φέτος με την επιμέλεια των κοινωνιολόγων και ανθρωπολόγων Masha Gugganiv, Κelly Bronson και Vincent Mirza. Ένα corpus μελετών που ρίχνει φως στη χρήση του μοτίβου των ευφυών/ έξυπνων συστημάτων σε διαφορετικά εθνικά συμφραζόμενα. Το σημαντικό: ελέγχει, με ενημερωμένο τρόπο, την κυρίαρχη αντίληψη ότι οι αναδυόμενες τεχνολογίες είναι σε θέση να επιλύσουν το κοινωνικό, το κλιματικό ή το ακόμα και το δημοκρατικό ζήτημα όπως έχουν γιγαντωθεί σήμερα.

Sven Beckert, Capitalism: A global History, Penguin Press.

Ήταν ήδη πολύ εντυπωσιακή η «Αυτοκρατορία του βαμβακιού» (Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης) του Σβεν Μπέκερτ, καθηγητή Ιστορίας στο Χάρβαρντ και συνδιευθυντή του Προγράμματος για τη Μελέτη του Καπιταλισμού στο ίδιο πανεπιστήμιο. Αυτό όμως το πολυσέλιδο πόνημα ανοίγει την ανάλυση σε όλο το μήκος και πλάτος της καπιταλιστικής ιστορικής και κοινωνικής πορείας. Δεν είναι εύκολα αναγνώσματα αυτά τα μεγάλα τούβλα αλλά είναι όσο ποτέ απαραίτητα. Γιατί; Γιατί εκτός από τις θεωρητικές υποθέσεις και την κριτική συλλογιστική εισφέρουν τεκμηρίωση, εξαιρετική προσοχή στις αποχρώσεις, ‘στοιχειοθέτηση’ των συμπερασμάτων τους με συγκριτικό βλέμμα. Είναι αυτά τα στοιχεία που όσο περνούν τα χρόνια τα θαυμάζω και τα συστήνω θερμά σε κάθε φοιτητή/τρια που θα ήθελε να συνδυάσει την κριτική θεωρία με ένα πλούτο πηγών και απτών παραδειγμάτων. Κυρίως από την πολιτική οικονομία, την υποτιμημένη από πολλούς που κολυμπάμε σε μια ηθική, πολιτική ή πολιτειολογική ανάγνωση της ‘κρίσης της δημοκρατίας’ κλπ.

Για τον Σβεν Μπέκερτ ο καπιταλισμός γεννήθηκε παγκόσμιος. Εδραιώθηκε σταδιακά αναδυόμενος από εμπορικές κοινότητες σε όλη την Ασία, την Αφρική και την Ευρώπη σαν ένας ριζικός επαναπροσδιορισμός της οικονομικής ζωής. Θα εισβάλλει όμως στη διεθνή σκηνή μέσα από μια ισχυρή συμμαχία μεταξύ ευρωπαϊκών κρατών και εμπόρων που έδωσε ώθηση στον διάπλου των ωκεανών. Η εκτίναξη του σύγχρονου καπιταλισμού είχε ένα από τα επίκεντρά της στα στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας στην περιοχή της Καραϊβικής. Αυτό το σύστημα με τις άνισες κατανομές του που εξακολουθούν να καθορίζουν ακόμα τον κόσμο μα (ας σκεφτούμε μόνο το κράτος-φάντασμα λιμού και οπλισμένων συμμοριών, την την Αϊτή), συνέβαλε στις ριζικές μεταμορφώσεις της Βιομηχανικής Επανάστασης. Ζωοδοτημένος από την τεράστια αύξηση της παραγωγικότητας σε συνδυασμό με τον άνθρακα και το πετρέλαιο, ο καπιταλισμός θα υπονομεύσει πολλούς παλιούς τρόπους ζωής για να αναδειχθεί ως η καθοριστική δύναμη του σύγχρονου κόσμου. Και ο Μπέκερτ, αντλώντας από αναρίθμητες πηγές, δείχνει ότι αυτό το σύστημα διαμορφώθηκε από κρατικά εγγυημένους θεσμούς και μέσα από την αυτοκρατορική επέκταση. Δεν είχε σχέση με το εξιδανικευμένο όνειρο των ελεύθερων αγορών (τη μεγαλύτερη ίσως διανοητική και πολιτική απάτη των μοντέρνων καιρών). Αξιοποιώντας αρχεία από έξι ηπείρους, το βιβλίο εντοπίζει πολλαπλά ίχνη αντίστασης, επιβολής, καινοτομίας και καταστροφής. Ο καπιταλισμός βρίσκεται παντού αλλά δεν είναι, ευτυχώς, τα πάντα. Και για τον Μπέκερτ εξακολουθούν να υπάρχουν πεδία της ανθρώπινης ζωής που η ‘καπιταλιστική επανάσταση’ δεν έχει φτάσει ακόμα. Για πόσο; Κυρίως, πως μπορεί η συλλογική και πολιτική αφύπνιση να αποτρέψει το κακό ενδεχόμενο;  

Προτελευταία αναφορά σε αυτό το αναγκαστικά αφαιρετικό και επιλεκτικό πορτρέτο: ένα αληθινό δοκίμιο που εντυπωσιάζει με την καλή (όχι επιδεικτικά κουραστική) ευρυμάθεια και την ποιητική-στοχαστική του ευαισθησία. Μιλώ για το βιβλίο του Γιάννη Παρασκευόπουλου, Ποιητική του Κήπου: Δοκίμιο για τους Περίφρακτους Τόπους (εκδόσεις Ροπή). Όλοι-ες όσοι-ες μεγαλώσαμε σε μέρη που είχε περιβόλια-κήπους, με φράχτες ξύλινους ή μαντρότοιχους που τους πηδούσαμε για να περιπλανηθούμε στα μυστήρια των κήπων, παραβιάζοντας τα σύνορα για χάρι μιας προσωπικής και παρεϊστικης ‘μεταφυσικής περιέργειας’, θα σαγηνευτούμε από μια τέτοια λαμπρή περιήγηση που ο Παρασκευόπουλος, με σπουδές Κινηματογράφου και φιλοσοφίας, την οργανώνει σε μεγάλη κλίμακα, από την Αρχαιότητα και την Αναγέννηση μέχρι τους μοντέρνους και σύγχρονους κήπους. Κρατώ εδώ, κλείνοντας, κάποιες γραμμές από τη συνέντευξη του συγγραφέα στην Αργυρώ Μποζώνη, στη Lifo. Δείχνει καλά το πόσο η ποιητική μεταφυσική του κήπου είναι στην ουσία της δημοκρατική και λαϊκή, όχι μια αριστοκρατική υπόθεση. Η ποιητική του κήπου από άλλους δρόμους έρχεται κοντά σε αυτό που αναζητούν και οι κάτοικοι του άστεως όταν, για παράδειγμα, διεκδικούν ένα πραγματικό μητροπολιτικό πάρκο ή να μην χτιστεί ο οποιοσδήποτε ‘κενός χώρος’ στη γειτονιά τους.  Λέει ο Γιάννης Παρασκευόπουλος στην Αργυρώ Μποζώνη «Υπάρχει μια εσφαλμένη αντίληψη ότι ο κήπος είναι προϊόν πολυτελείας. Έζησα για έναν χρόνο σε μία από τις πιο μπετονοποιημένες, μολυσμένες και φτωχές πόλεις της Ευρώπης, τη Μασσαλία. Παρόλη τη χρεοκοπία της πόλης από τους ιθύνοντες των προηγούμενων χρόνων, οι κάτοικοι σε πολλές περιοχές δείχνουν μια θέληση για επανάκτηση και επανοικειοποίηση της πόλης μέσω απλών κινήσεων: τοποθέτηση γλαστρών έξω από το κατώφλι του σπιτιού για δημιουργία φιλικού χώρου, οικειοποίηση μικρών εκταρίων για οικολογική καλλιέργεια και εκμάθηση αυτού τρόπου καλλιέργειας, ανάμεσα σε πολλά άλλα. Ο κήπος, σε αυτή την περίπτωση, είναι μια μικρή προσωπική δημιουργία και μια επιστροφή στην απλότητα, προϊόν φαντασίας και μια εναλλακτική. Χρειάζεται να μεταμορφώσουμε τον χώρο όπου κατοικούμε με όποια μέσα διαθέτουμε, να τον μετατρέψουμε σε ποιητικό τόπο»

Ο Καρλ Λ. Μπέκερ (Carl Lotus Becker) γεννήθηκε το 1873 σε μια πόλη της Αιόβα με το όνομα Βατερλό. Θα γίνει ένας σημαντικός ιστορικός των ιδεών που θα γράψει και για τις απαρχές του αμερικανικού λαού και για τις ιδέες του γαλλικού και βρετανικού δέκατου όγδοου αιώνα με το περίφημο κείμενο -καρπό τεσσάρων διαλέξεων- η Ουράνια Πολιτεία των φιλοσόφων του 18^ου αιώνα που κυκλοφόρησε στη χώρα μας μέσα στη χρονιά από τις εκδόσεις Αμολγός, σε μετάφραση Βάιου Ντάφου.

Σε αυτή τη λίστα είπα ότι θα έχω κυρίως κείμενα προσανατολισμού σε θέματα του παρόντος. Όμως το βιβλίο του Μπέκερ, παρά την παλαιότητά του, διατηρεί ακόμα έναν αέρα διανοητικής πρόκλησης και ‘αίρεσης’ αφού θα αμφισβητήσει την πάγια πεποίθηση ότι η ‘εποχή του Διαφωτισμού’ ήταν εποχή θριάμβου του Λόγου. Κατά τον τον Αμερικανό ιστορικό, τα λεξιλόγια και οι αναπαραστάσεις του 18^ου αιώνα είχαν μεγάλη δόση μεσαιωνικού χριστιανισμού. Ο Βολταίρος, ο Χιουμ, ο Ντιντερό, θα καταστρέψουν την ουράνια πολιτεία του Αυγουστίνου, μόνο για να την οικοδομήσουν με πιο σύγχρονα υλικά.

Δεν μπορεί παρά να θαυμάσει κανείς τον τρόπο με τον οποίο αυτός ο Αμερικανός της λεγόμενης Progressive Era προσεγγίζει αναθεωρητικά την ίδια την αυτοεικόνα του Διαφωτισμού ως εποχής όπου διαλύονται τα σκοτάδια και κυριαρχεί το πνεύμα της επιστημονικής εξέτασης και της κριτικής αμφιβολίας. Φυσικά έχει κυλήσει πολύ νερό στο αυλάκι της έρευνας και ιστορικοί σαν τον Πήτερ Γκέι [Peter Gay] ή τον Τζόναθαν Ίσραελ έχουν απογειώσει την έρευνα τον πνευματικό χάρτη και τις ανατροπές αξιών του δέκατου όγδοου αναδεικνύοντας και την οριζόντια σύγκρουση στο εσωτερικό των Διαφωτιστών ανάμεσα σε πιο μετριοπαθείς και πιο ριζοσπαστικές προοπτικές. Παρόλα αυτά, κείμενα σαν του Μπέκερ άνοιξαν δρόμους και λογικά θα ενδιαφέρουν όλους-ες εκείνους-ες που ψάχνουν τους χάρτες των ιδεών παράλληλα με τις αλλαγές στην κοινωνία, στους θεσμούς και στα συλλογικά ήθη των μοντέρνων.