για τη στιγμή Ντόναλντ Τραμπ
Η χρυσή εποχή της Αμερικής μόλις ξεκίνησε.
Νικητήριος προεδρικός λόγος μετά τις εκλογές (Ιανουάριος 2025).
1
Προτού περάσω στην τελευταία γραφή του ανά χείρας κειμένου, μια είδηση είδε το φως της δημοσιότητας: στα «υποχρεωτικά στοιχεία δεδομένων» όποιου-ας θα ενδιαφερόταν να ταξιδέψει ως τουρίστας στις ΗΠΑ, θα συμπεριληφθεί και η κοινοποίηση των αναρτήσεων στα social media. Συγκεκριμένα, για τους ταξιδιώτες που θα υποβάλλουν αίτηση μέσω του ηλεκτρονικού συστήματος Electronic System for Travel Authorization (ESTA), θα γίνει απαιτητή η αποκάλυψη του ιστορικού των δημοσιεύσεών τους σε βάθος πενταετίας[1].
Κάποιους μήνες νωρίτερα, τον Σεπτέμβριο του 2025, η Προεδρία δημοσιεύει ένα εκτελεστικό διάταγμα σύμφωνα με το οποίο η μυστηριώδης οντότητα με το όνομα ‘Αντιφα’ προσδιορίζεται ως τρομοκρατική απειλή (terrorist threat) και εντάσσεται ρητά στο χώρο της ‘εσωτερικής (domestic) τρομοκρατίας’. Το διάταγμα ορίζει:
Η Antifa είναι μια μιλιταριστική, αναρχική οργάνωση που καλεί ρητά στην ανατροπή της κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών, των αρχών επιβολής του νόμου και του νομικού μας συστήματος. Χρησιμοποιεί παράνομα μέσα για να οργανώσει και να εκτελέσει μια εκστρατεία βίας και τρομοκρατίας σε εθνικό επίπεδο, προκειμένου να επιτύχει τους στόχους της[2].
Σε άλλη γωνία της ίδιας εξελισσόμενης κατάστασης των πραγμάτων μαθαίνουμε ότι όλο το τελευταίο διάστημα ο Αμερικανός Πρόεδρος θα ασκήσει πιέσεις στο πασίγνωστο Ινστιτούτο Smithsonian, ώστε τα περιεχόμενα των προγραμμάτων και το ευρύτερο πολιτιστικό και εκπαιδευτικό του υλικό να ευθυγραμμιστούν με την οπτική της καινούριας εξουσίας για την ιστορία των ΗΠΑ. Ο Τραμπ έχει αναφερθεί επανειλημμένα στην ‘ακατάλληλη ιδεολογία’ που ενσαρκώνεται, κατά τη γνώμη του, (και) στο Smithsonian σε σχέση με παρελθόν της δουλείας, τις φυλετικές διακρίσεις και τις άλλες σκοτεινές όψεις της εθνικής ιστορίας των ΗΠΑ. Η μείωση αν όχι η διακοπή της χρηματοδότησης σε ιδρύματα, εκπαιδευτικούς οργανισμούς και λοιπές ‘ύποπτες’ δομές είναι μια από τις σταθερές όλης της περιόδου, πράγμα που είδαμε και σε σχέση με πρόσωπα, κινήματα και φωνές που υψώθηκαν σε σχέση με τη Γενοκτονία στη Γάζα και την Παλαιστίνη.
2
Ποιος ο λόγος που υπενθυμίζουμε εδώ αυτά τα γεγονότα; Θα μπορούσε κανείς να συλλέξει εκατοντάδες ψηφίδες από όλο το φάσμα των αποφάσεων ή ανακοινώσεων με προέλευση το οβάλ γραφείο. Δεν θα ήταν παράλογο να υποθέσουμε ότι η ‘στιγμή’ Τραμπ συνιστά ένα άθροισμα χειρονομιών σαν τις παραπάνω. Αν συντάξουμε μια έκθεση πεπραγμένων και ειρημένων με αποσπάσματα από ομιλίες, νυχτερινά ποσταρίσματα, επίσημες ή πιο ‘χαλαρές’ κουβέντες του Τραμπ και των στενών του συνεργατών, θα είχαμε ένα κανονικό pet scan της συγκεκριμένης ‘διοίκησης’. Πόσο μάλλον αν το κείμενο συνοδευόταν με οπτικό υλικό, βίντεο, reels κλπ. Εάν ο Ντόναλντ Τραμπ, όπως θα πούμε στη συνέχεια, φανερώνει την αποδέσμευση του πραγματικού ως ωμότητας, ως συναλλακτικής σχέσης, η συγκέντρωση των όσων εξαγγέλλει και πράττει καθημερινά μαρτυρά την πολιτική ουσία του. Τα εξοργιστικά, γελοία ή αξιολύπητα επεισόδια, ακόμα και οι ύβρεις και οι απειλές δεν αποτελούν έτσι μια ανεκδοτολογική αλυσίδα, ένα χρονικό επιφανειακών δεδομένων, παρά μόνο αν τα δει κανείς ως συμπεριφορές και αποκλειστικές ιδιότητες ενός χαρακτήρα. Αν τα διαβάσει κανείς ως προϊόντα ενός bad guy, δηλαδή με τον ρηχό τρόπο που συνηθίζεται στα περιβάλλοντα του φιλελεύθερου αντι-λαϊκισμού[3]. Προφανώς το πρόσωπο έχει σημασία, ο τραμπισμός χρειάζεται έναν Ντόναλντ Τραμπ όπως ο ρηγκανισμός είχε ανάγκη έναν πρώην δευτεροκλασάτο ηθοποιό Ρόναλντ Ρήγκαν και ο θατσερισμός την επιμελή ‘κόρη παντοπώλου’ ονόματι Μάργκαρετ Θάτσερ. Το ουσιαστικό ερώτημα όμως είναι άλλο: το φαινόμενο που αναδύεται σε μια Αμερική και στον κόσμο του 21ου αιώνα και βρήκε στον Τραμπ μια συγκεκριμένη ενσάρκωση. Πέρα από το φάσμα μιας προσωπικότητας, η προσοχή πρέπει να στραφεί στην πολιτική φαινομενολογία της συγκεκριμένης ιστορικής στιγμής.
Ολοκληρώνω αυτές τις σύντομες προκαταρκτικές παρατηρήσεις κάνοντας ακριβώς αυτό που είπα πιο πάνω. Μετά τις επιλεγμένες αναφορές σε προεδρικά «ανδραγαθήματα» (νέοι κανόνες για τους τουρίστες, ανακήρυξη των Αντιφα ως τρομοκρατικής οργάνωσης, έλεγχος-λογοκρισία στο Ινστιτούτο Shithsonian) αξίζει πιστεύω να παραθέσουμε ένα ενδεικτικό απόσπασμα από την τοποθέτηση του Τραμπ για την κλιματική αλλαγή στην ομιλία του στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ τον Σεπτέμβριο του 2025. Αφού δεν παρέλειψε να χαρακτηρίσει το μεγαλύτερο ψέμα (hoax) το ζήτημα του ανθρακικού αποτυπώματος και της υπερθέρμανσης του πλανήτη, θα φτάσει στο σημείο να κάνει λόγο για τα σύνορα στην ατμόσφαιρα:
Ξέρετε, έχουμε ένα ισχυρό σύνορο και έχουμε ένα σχήμα, το οποίο δεν είναι απλώς ευθύγραμμο. Αυτό το σχήμα είναι άμορφο όσον αφορά την ατμόσφαιρα. Αν είχαμε τον καθαρότερο αέρα – και νομίζω ότι τον έχουμε – έχουμε πολύ καθαρό αέρα, τον καθαρότερο αέρα που είχαμε εδώ και πολύ καιρό. Το πρόβλημα όμως είναι ότι άλλες χώρες, η Κίνα, που έχει αέρα που είναι λίγο τραχύς (a little bit rough), φυσάει, και όχι από το τι νομίζετε ότι κάνετε εδώ κάτω, ο αέρας εδώ πάνω τείνει να γίνει πολύ βρώμικος επειδή καταφτάνει από άλλες χώρες, όπου ο αέρας τους δεν είναι τόσο καθαρός. Και οι περιβαλλοντολόγοι αρνούνται να το αναγνωρίσουν αυτό.
Στη συγκεκριμένη ομιλία που έχει πολλά αξιοσημείωτα περάσματα, παρά τις γνωστές, απελπιστικές ασυνταξίες, ο Τραμπ καθιστά απολύτως ορατό το κεντρικό μήνυμα της δικής του παρέμβασης στα πράγματα. Είναι απλό. Τι λέει; Όπως οι ΗΠΑ κοιτάζουν πια τον εαυτό τους, με τον ίδιο τρόπο κάθε έθνος και η Ευρώπη συνολικά, πρέπει να φροντίσουν την ύπαρξή τους, ελέγχοντας τα σύνορά τους από ξένους (aliens) εισβολείς. Εν ολίγοις, το σύνορο και η αυτοσυντήρηση εκάστης οντότητας έχουν εδώ θεμελιακό ρόλο. Στο ίδιο άλλωστε το αρκτικόλεξο MAGA, που στεγάζει, όπως ξέρουμε, τον τραμπικό ακτιβιστικό, οπαδικό χώρο, περιέχεται ουσιαστικά αυτό και μόνο το μήνυμα.
3
Χρειάζεται να πάμε ένα βήμα πιο πέρα από τη διάγνωση για εθνικιστικό προστατευτισμό ή από την εξιστόρηση των επιθέσεων σε πρόσωπα και απόψεις που έλκουν την καταγωγή τους από τον ευρύτερο φιλελεύθερο/αριστερό (liberal)προοδευτισμό. Οι προσβολές κατά δημοσιογράφων, αντίπαλων πολιτικών, δημόσιων προσώπων, όλα όσα έχουμε παρακολουθήσει κατά κόρον εδώ και καιρό, επιβεβαιώνουν απλώς το γεγονός ότι ο Τραμπ πολιτεύεται αξιοποιώντας κατά βάση ένα σχήμα που έχει μεγάλο παρελθόν: την ιδέα για τη διεφθαρμένη, εθνικά μειοδοτούσα, ηθικά χρεοκοπημένη ‘φιλελεύθερη ελίτ’. Ακόμα και ο χειρισμός και οι διαρροές των φωτογραφιών από το περιβάλλον και τις παρέες του παιδεραστή Επστάιν, υπηρέτησαν αυτόν τον στόχο. Δεν είναι όμως το μοναδικό νήμα που ενώνει παλιότερες εκδοχές δεξιάς ή ακόμα και τους ευρωπαϊκούς φασισμούς του Μεσοπολέμου με όσα (ξανα)ακούμε σήμερα. Ένα ακόμη, συναφές, σημείο σύνδεσης είναι η υπόδειξη ενός ενιαίου χώρου συνωμοσίας κατά της υπόστασης και του μεγαλείου των ΗΠΑ, χώρου στον οποίο ο φιλελεύθερος προοδευτισμός θεωρείται πέπλο και προκάλυμμα του ‘αριστερού ριζοσπαστισμού’. Είναι το γνωστό θεώρημα περί συνοδοιπορίας προοδευτικών, Δημοκρατικών και κομμουνιστών, θεώρημα το οποίο μας είναι ιδιαίτερα γνώριμο από τη δική μας εθνικοφροσύνη την περίοδο της καχεκτικής δημοκρατίας[4]. Ως προέκταση της πολεμικής με τον ‘προοδευτισμό’ – στην ιδιαίτερη εκδοχή που έχει πάρει στο βορειοαμερικανικό πολιτισμικό πλαίσιο ιδίως με τις αναφορές στα woke κινήματα και στάσεις- παρατηρούμε μέχρι και την επιστροφή στη ρητορική για έναν κομμουνιστικό κίνδυνο, πράγμα που για κατά την αμερικανική δεξιά φαίνεται πως αφορά οτιδήποτε κινείται κάπως πιο ριζοσπαστικά από το φιλελεύθερο κέντρο. Η αντιμετώπιση, ας πούμε, του δημοκράτη-σοσιαλιστή Ζοράν Μαμντάνι και φυσικά οι συνεχείς επεμβάσεις στο χώρο της Ανώτατης Εκπαίδευσης εντάσσονται σε αυτό ακριβώς το πεδίο. Η προεδρική γλωσσική εκτράχυνση (‘communists’) ακολουθεί πιστά μια πεπατημένη στην αμερικανική δεξιά παράδοση που από δεκαετίες θεωρούσε κάθε προνοιακό σύστημα σοσιαλδημοκρατικού τύπου ως επίθεση στην ατομική ελευθερία και στις ‘αμερικανικές αξίες’.
Ας συνοψίσουμε: ο αντιδραστικός εθνικισμός, οι αντισοσιαλιστικές/ αντικομμουνιστικές τερατολογίες, οι μοχθηρές επιθέσεις στη διεφθαρμένη ελίτ των Δημοκρατικών δεν στοιχειοθετούν τίποτα το νέο. Ούτε είναι καινούρια η πολιτική των προστατευτικών δασμών[5], ούτε, πολύ περισσότερο, η ρητορική εθνικής αναδίπλωσης με τόνους κατ’ επίφαση φιλειρηνικούς[6]. Πολύ προτού εμφανιστεί ο Τραμπ στο πολιτικό παιχνίδι των ΗΠΑ, η συνηγορία για τα ορυκτά καύσιμα, η επίθεση στον ‘αριστερισμό’ των campus κλπ. είχαν γίνει συνθήματα και συναισθήματα με αντήχηση σε όλες τις εθνικές και λαϊκές δεξιές, όχι μόνο στη Δύση αλλά και στον λεγόμενο ‘ρωσικό κόσμο’, στην Ινδία, σε χώρες της Νότιας Αμερικής, στην Πολωνία, την Ουγγαρία κλπ.
Τι σημαίνει αυτό; Μήπως ότι το τραμπικό πρότζεκτ είναι μόνο μια ιδιοσυγκρασιακή ενσάρκωση ενός διεθνικού ρεύματος; Εξάλλου από τη δεκαετία του 2010 και τον πρώιμο τραμπισμό, η ανάλυση τον καταχώριζε στο εθνικολαϊκιστικό κύμα, ως τον αμερικανικό κλάδο των δεξιών λαικιστικών σχηματισμών της Ευρώπης[7]. Υπάρχει κάτι άλλο εδώ, εκτός από τις αναρτήσεις στο X ή ένα ύφος και ήθος που σχολιάζεται παθιασμένα από σοκαρισμένους αντιπάλους και θαυμαστές ανά την υφήλιο; Οι θεωρίες που έχουν προταθεί για τον Τραμπ και τον τραμπισμό έχουν βάθος δεκαετίας (τουλάχιστον) και περιλαμβάνουν πλέον τα πάντα: από τις πολιτικές θεωρίες για το λαϊκισμό ως τις πιο πρόσφατες αναφορές στον Σκοτεινό Διαφωτισμό και στους επιδραστικούς εκφραστές του, περνώντας από ένα φάσμα προσεγγίσεων στην αμερικανική ισχύ, στη γεωπολιτική των ανταγωνισμών με τη Κίνα και στα ρήγματα που διασπούν τη συλλογική ‘Δύση’[8]. Έχουν πολλαπλασιαστεί εξάλλου και οι μεγάλες και στοχευμένες ποιοτικές έρευνες στους οπαδούς του MAGA κινήματος, σε επιμέρους ταξικές, πολιτισμικές, εθνοτικο-τοπικές διαστάσεις της τραμπικής σφαίρας. Η βιβλιογραφία, τα ντοκιμαντέρ, τα podcasts, τα ειδικά αφιερώματα προσφέρουν ένα πολύ μεγάλο πανόραμα ερμηνειών [9].
Θα επιστρέψουμε όμως σε ό,τι αποκαλούμε αποδέσμευση της ωμότητας του πραγματικού σε συνδυασμό με τη συναλλακτική λογική. Η πρώτη θητεία Τραμπ είχε ήδη δώσει ώθηση σε ένα σχήμα μετάβασης από μια διεθνή τάξη που βασίζεται σε κανόνες (rule-based) και πολυμερείς συμπράξεις σε ένα μοντέλο που ‘δουλεύει’ με κατά περίπτωση διμερείς συμφωνίες και σπάσιμο των κανόνων[10]. Από πολλούς φιλελεύθερους σχολιαστές έγινε μάλιστα λόγος για χυδαίο ρεαλισμό ( vulgar realism) ο οποίος δεν αφορά μόνο την παρουσία του Τραμπ στο διεθνές πεδίο αφού, όπως σημειώνει ένας παρατηρητής
Ο συναλλακτισμός του Τραμπ συχνά θεωρείται ως κάτι αποκλειστικά αμερικανικό, αλλά αντανακλά μια ευρύτερη παγκόσμια τάση. Η Κίνα χρησιμοποιεί τη διπλωματία της «παγίδας του χρέους» για να επεκτείνει την επιρροή της. Η Ινδία ισορροπεί μεταξύ της Δύσης και της Μόσχας, ενώ τα κράτη του Κόλπου χρησιμοποιούν την ενέργεια για τα συμφέροντά τους[11].
Όπως και με τα άλλες εμβληματικές πολιτικές, λόγου χάρη τη μαζική επιβολή δασμών ή τη συνθηματολογία του ‘πρώτα η Αμερική’, έτσι και με το συναλλακτισμό, ιδίως ως διπλωματικό και διεθνοπολιτικό στιλ, μπορεί να ισχυριστεί κανείς πως το έργο έχει ξαναπαιχτεί. Ενώ, φυσικά, τόσο για τις ριζοσπαστικές όσο και για τις λεγόμενες ρεαλιστικές προσεγγίσεις στις διακρατικές σχέσεις και στη διεθνή κοινότητα, είναι περίπου αυτονόητο πως η λεγόμενη βασισμένη-σε-κανόνες διεθνής τάξη ήταν πάντα μια ιδεαλιστική συγκάλυψη του αδυσώπητου ανταγωνισμού συμφερόντων που έχει στον πυρήνα του στεγνούς υπολογισμούς κόστους-οφέλους.
Σε αυτό το σημείο όμως έχει σημασία να γίνει μια διάκριση ανάμεσα στη συμβατική ιδέα του συναλλακτικού ‘ρεαλισμού’ και σε αυτό το οποίο εξελίσσεται σήμερα. Δεν είναι ακριβώς το ίδιο πράγμα. Η αποδέσμευση ωμότητας εκδηλώνεται σε συνθήκες που δεν υπήρχαν στο παρελθόν, ούτε καν πριν από δέκα χρόνια.
*Επιταχύνεται ένας βαθύς τεχνολογικός μετασχηματισμός (AI) με απρόβλεπτες, ακόμα, επιπτώσεις αλλά που έχει ήδη γίνει ατμομηχανή μιας πορείας στρατιωτικοποίησης.
*Η ‘Δύση’ και ιδίως η αξονική πολιτικο-νομική της ιδεολογία, ο φιλελευθερισμός, αντιμετωπίζουν διασταυρούμενες κρίσεις.
* Το παγκόσμιο γεωπολιτικό τοπίο μοιάζει να κινείται προς κάποια μορφή πολυπολικότητας με πολλά επεισόδια ανωμαλίας και ορατό ενδεχόμενο μεγάλων και θερμών συγκρούσεων όχι μόνο στην περιφέρεια αλλά και στο κέντρο.
*Ο ανταγωνισμός για την παγκόσμια και περιφερειακή κατανομή της ισχύος και των πόρων καθιστά όλο και πιο ανέφικτη μια συμβατική (μετριοπαθή) πολιτικο-θεσμική απάντηση σε προβλήματα όπως η φτώχεια, οι οικολογικές καταστροφές, η άνοδος του οργανωμένου εγκλήματος σε πολλές χώρες.
*Η οριακή συνθήκη του κλίματος, το κλιματικό αδιανόητο, δεν έχει προηγούμενο και φαίνεται μάλλον χαμένο στοίχημα.
Η υπόθεση που προτείνουμε εδώ έχει ως εξής: ένα πλαίσιο ακραίων φαινομένων[12] προσδίδει ακόμα και σε ‘παλαιές’ πολιτικές ή ιδέες οι οποίες έχουν κάποιο παρελθόν, διαφορετική διάσταση. Λχ. διαφέρει πάρα πολύ μια πολιτική εθνικιστικού μεγαλοϊδεατισμού (Make America Great Again) σε μια εποχή όπου δεν υπήρχαν μεταναστευτικές ροές μεγάλης κλίμακας από τον Νότο από μια εποχή όπως η σημερινή όπου όπου εκατομμύρια άνθρωποι προσπαθούν απεγνωσμένα να περάσουν, με κάθε μέσο, τα σύνορα. Ενώ και τα χαρακτηριστικά των μηχανισμών καταστολής αποκτούν άλλη διάσταση με τη σχεδόν καθολική διασυνδεσιμότητα και τη συλλογική εξάρτηση δισεκατομμυρίων ατόμων σε Βορρά και Νότο από τις πέντε-έξι μεγάλες πλατφόρμες. Με άλλα λόγια, ο ισχυρισμός ότι πολλά από όσα έφερε στην επιφάνεια ο Τραμπ δεν είναι καθόλου νέα, υποτιμά το γεγονός ότι μια επανάληψη δεν είναι ποτέ επανάληψη αλλά τροποποίηση, ανασύνθεση και μεταλλαγή.
Ο Τραμπ έχει ήδη χρεωθεί ένα ρήγμα στη συλλογική Δύση. Όπως γράφει χαρακτηριστικά ο Harold Meyerson
Μπορούμε σήμερα να μιλάμε για μια Δύση, δηλαδή ένα διατλαντικό δημοκρατικό-καπιταλιστικό μπλοκ με επίκεντρο την Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες, των οποίων τα έθνη τηρούν τις δημοκρατικές αρχές στο εσωτερικό τους και επιδιώκουν να διατηρήσουν μια κοινότητα δημοκρατιών με κοινές ιδέες πέρα από τα σύνορά τους; Όχι με τον Ντόναλντ Τραμπ να διοικεί την Ουάσιγκτον. Στον κόσμο του Τραμπ, κάθε σχέση μεταξύ κρατών είναι συναλλακτική. Η προσχώρηση στη δημοκρατία δεν δίνει προνόμια σε κανένα άλλο έθνος κατά την άποψη του Τραμπ, όπως και η διατήρηση της δημοκρατίας στο εσωτερικό της δεν περιλαμβάνεται πουθενά στη λίστα των προτεραιοτήτων του[13].
Περισσότερο όμως από κάποιο ρήγμα δικαιολογημένα μπορεί να μιλήσουμε για ένα τέλος της Δύσης υπό την έννοια της συσπείρωσης στις έσχατες αντιδραστικές ταυτότητες της νεωτερικότητας (λευκή υπεροχή, πατριαρχία, άγριος ατομικισμός, άρση των πολιτικών Dei για τη διαφορετικότητα κ.λπ.). Αντλώ εδώ κάτι από την χαϊντεγκεριανή ιδέα για το τέλος σύμφωνα με την οποία το τέλος δεν σημαίνει πως μια συγκεκριμένη οντότητα πεθαίνει ή «σταματά» να υπάρχει. Το τέλος αντιθέτως υποδεικνύει μια μορφή πρόσβασης στα έσχατα του μηδενισμού. Είναι μια εκδοχή ριζοσπαστικοποίησης δυναμικών αποσύνθεσης που η ίδια, ως ‘αποσύνθεση’, μπορεί να έχει πολλά περιθώρια προέκτασης, ανάπτυξης και καινοτομίας ακόμα. Φυσικά, στη δική μου αντίληψη και κάποιων άλλων στο πεδίο μιας κριτικής πολιτικής σκέψης, η Δύση δεν διέθετε ποτέ μια ενιαία ή μοναδική υπόσταση, συγκροτήθηκε στην νεότερη ιστορία ως πεδίο ποικίλων δυνατοτήτων και ανταγωνιστικών ‘πεπρωμένων’. Δεν ήταν, μοιραία, προορισμένη στην αποικιοκρατία, στον ιμπεριαλισμό, στην οικολογική εξάντληση ή στον δημοκρατικό μαρασμό. Έφερε ένα διπλό φορτίο, χειραφετητικό και χειραγωγικό, αντιολοκληρωτικό και ολοκληρωτικό, δογματικό και κριτικό, ολιγαρχικό και δημοκρατικό. Αυτό που στον εικοστό πρώτο αιώνα πρέπει να αποκαλέσουμε αποδέσμευση ωμότητας είναι σαφές πως συσχετίζεται με τη λήθη της Δύσης1 υπέρ μιας μηδενιστικής Δύσης 2, αυτής της οποίας ο τραμπισμός συνοψίζει κάποιες από τις απεχθέστερες όψεις. Η Δύση που ΄τελειώνει’ συνδυάζει πτυχές μιας πολιτικής και πολιτισμικής οπισθοδρόμησης με μια απερίσκεπτη τεχνολογική ριζοσπαστικοποίηση. Μετακινούμενες στο χρόνο και σε διαφορετικά περιβάλλοντα ιδέες της εθνικιστικής δεξιάς μεταβολίζονται σε μια ρευστή ιδεολογία με την καθοριστική συμβολή του καπιταλισμού της πλατφόρμας και του αλγοριθμικού Κεφαλαίου[14].
Μπορεί λοιπόν να σκεφτεί κανείς αναλογίες με τον αντιδραστικό μοντερνισμό για τον οποίο είχε γράψει ο Βρετανός ιστορικός των ιδεών Jeffrey Herf περιγράφοντας πριν από κάποια χρόνια τις κοινωνικές και ιδεολογικές συμμαχίες που διευκόλυναν την εθνικοσοσιαλιστική (αντ)επανάσταση του Χίτλερ[15]. Στο σχήμα του Χερφ, ο αντιδραστικός μοντερνισμός της δεκαετίας του ΄20 και του ΄30 είχε ως επισπεύδουσα δύναμη μια κατηγορία μηχανικών και γενικά αποφοίτων Πολυτεχνικών Σχολών που συνδεόταν, πνευματικά, με μια μεταφυσική του χάλυβα και του πολέμου, τη φιγούρα του «Εργάτη-Στρατιώτη[16]» (Ernst Junger) και της ολοκληρωτικής κινητοποίησης στη βάση μιας πολιτικής της ισχύος. Ένα αμάλγαμα αριστοκρατικών και λαϊκών-μικροαστικών επαγγελιών βρήκε ως όχημα των φιλοδοξιών του τον αυταρχικό εκσυγχρονισμό και την αποθέωση μιας στρατοκρατικής ολότητας. Ο Χερφ θα αναδείξει πειστικά την ένταση ανάμεσα στις εθνο-ρομαντικές και αντιμοντέρνες φωνές και στους αντιδραστικούς μοντερνιστές που πίστευαν στην Τεχνική. Η μερίδα των ‘τεχνικών’ θα υπερισχύσει αφού ήταν λειτουργικά απαραίτητη για την πολεμική οικονομία και την οργάνωση της κρατικής μηχανής ενόψει των σχεδιασμών επίθεσης του Χίτλερ.
Αν έλθουμε στο σήμερα, με την εξαίρεση του αντιεμβολιαστή και ιδιαίτερα υγιεινιστή Robert F. Kennedy Jr. στο Υπουργείο Υγείας των ΗΠΑ, ο τραμπισμός της πράξης εκδηλώνεται με μια συμμαχία βάθους με πιο μαξιμαλιστικά συμφέροντα της τεχνολογικής ολιγαρχίας. Ο Ceo της μεγάλης εταιρείας της Σίλικον Βάλει είναι, τηρουμένων των αναλογιών, όπως ο μηχανικός και οι τεχνικοί-επιστήμονες των οποίων ο Χερφ έδειξε τον αποφασιστικό ρόλο στον εθνικοσοσιαλιστικό ‘εκσυγχρονισμό’ της δεκαετίας του ΄30. Τώρα, σε μια άλλη πλευρά της νομιμοποίησης του αστυνομικού αυταρχισμού, οι επιδρομές της περιβόητης Υπηρεσίας Μετανάστευσης και Τελωνείων (ICE) στις μεγαλουπόλεις, το χρονικό των απαγωγών, αυθαίρετων κρατήσεων και απελάσεων παραπέμπει ευθέως σε savoir faire αυταρχικού καθεστώτος[17]. Και παρά το ότι πολλά δείγματα επεμβατισμού και στρατιωτικής πυγμής είχαμε και στη θητεία του Μπαράκ Ομπάμα και επί Μπάιντεν, είναι γεγονός πως μόνο μέσα στο 2025, ο Τραμπ διέταξε εκατοντάδες αεροπορικά πλήγματα από αέρος σε έξι χώρες[18]. Από τον Απρίλιο του 2025 έχει ο Τραμπ και ο Υπουργός Άμυνας Pete Hegseth έχουν προαναγγείλει τον υψηλότερο στην Ιστορία προϋπολογισμό αμυντικών δαπανών ύψους ενός τρισεκατομμυρίου δολαρίων[19]. Στο φως των όσων έχουν έχουν μεσολαβήσει από τότε, το στρατιωτικό, αστυνομικό και κατασταλτικό-επιτηρητικό σύμπλεγμα είναι ουσιαστικός παράγοντα των συμβολαίων ανάμεσα στο αμερικανικό κράτος και στους δυο στρατηγικούς συμμάχους του, το Big Oil και το Big Tech.
Επίλογος
Το κείμενο ολοκληρώνετα μετά το γεγονός της επέμβασης στη Βενεζουέλα και της απαγωγής του προέδρου της χώρας Νικολάς Μαδούρο και της συζύγου του Σίλια Φλόρες. Ο Βενεζουελάνος ηγέτης θα δικαστεί με βαρύτατο κατηγορητήριο ως έμπορος ναρκωτικών και πρόξενος ‘μεγάλων καταστροφών’ στις ΗΠΑ. Ο Τραμπ έχει συνδέσει άμεσα τη μοίρα του Μαδούρο με την πιθανή μοίρα άλλων χωρών, της Κολομβίας, της Κούβας και, με άλλους όρους, της Γροιλανδίας.
Η αποδέσμευση ωμότητας είναι αυτό που κάνει τη διαφορά του Τραμπ από όλες τις παλαιότερες φάσεις αμερικανικού ηγεμονισμού και ιμπεριαλιστικής έξαρσης: η κατά μέτωπο επίθεση στην κανονιστική, δεοντολογική και νομική κουλτούρα του συμβατικού φιλελευθερισμού-συντηρητισμού, μια επίθεση τόσο ανενδοίαστη που οι συνέπειές της είναι απρόβλεπτες και για οργανισμούς όπως το ίδιο το ΝΑΤΟ. Μέρος των παρατηρητών φαίνεται να πιστεύει ακόμα πως αυτή η πολιτική Τραμπ, προδίδοντας τις «λαϊκιστικές» της υποσχέσεις για ειρήνη και απομονωτική αναδίπλωση, θα αποξενώσει ακόμα περισσότερο τον κόσμο των MAGA και ο εκλογικός κύκλος ή κάτι άλλο (ακόμα και θέματα υγείας) θα «διευθετήσουν» την απειλή. Άλλες φωνές, πάλι, εκτιμούν πως οι δεσμοί αμοιβαίου οφέλους ανάμεσα στον Πρόεδρο, στο Big Tech και πλέον (με την παρέμβαση στη Βενεζουέλα) και στις μεγάλες αμερικανικές πετρελαϊκές, προαναγγέλλει πολύ πιο δυσμενή ενδεχόμενα[20]. Τέλος, κάποιες διάσημες φωνές από την κεντροδεξιά φιλελεύθερη ελίτ όπως της Anne Applebaum φοβούνται πως αυτή η ωμή στρατηγική κυριαρχίας (Dominance) των ΗΠΑ θα ξαναζωντανέψει τον πολιτικό αντιαμερικανισμό και όλα όσα, αυτή η σχολή σκέψης του φιλελεύθερου αντιλαϊκισμού, αντιλαμβάνεται ως κινδύνους για τις φιλελεύθερες δημοκρατίες[21]. To ότι η Applebaum παραπέμπει πλέον στον Τζορτζ Όργουελ για αυτό που βιώνουν οι ΗΠΑ και ο πλανήτης στις αρχές του νέου χρόνου είναι ενδεικτικό μιας οριακής συνθήκης που ένας συγγραφέας έχει αποκαλέσει, πολύ πιο πειστικά, εποχή των αρπακτικών[22].
Ο πολιτικός στοχασμός για τη στιγμή Τραμπ συναντά, αναπόφευκτα, τα πιο μεγάλα θέματα της πολιτικής και κοινωνικής φιλοσοφίας: το ζήτημα της κυριαρχίας, της δημοκρατίας, του λαού, των συνόρων[23]. Αλλά συγχρόνως και το θέμα του κλιματικού αδιανόητου, των ανθρωπολογικών κινδύνων από έναν καπιταλιστικό μηδενισμό. Υπό ένα πρίσμα χειραφετητικό, η στιγμή Τραμπ σημαίνει ασφαλώς μια κατάσταση συναγερμού. Συναγερμό τόσο για το πεδίο των δημοκρατικών και κοινωνικών ελευθεριών όσο και για τον πλανήτη, την διάχυση του αυταρχισμού και την ενίσχυση ιδεών και συναισθημάτων μιας πολύμορφης, διεθνικής άκρας δεξιάς που κολυμπάει στον κυβερνοχώρο με μεγαλύτερη άνεση από τους αντιπάλους της.
[1] James FitzGerald, “US could ask foreign tourists for five-year social media history before entry”, BBC,11/2/2025, https://bbc.com/news/articles/c1dz0g2ykpeo
[2] https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/2025/09/designating-antifa-as-a-domestic-terrorist-organization/
[3] Ήδη από το 2018, η Iνδή συγγραφέας και ακτιβίστρια Αρουντάτι Ρόυ έλεγε «Οι άνθρωποι περνούν τόσο πολύ χρόνο κάνοντας πλάκα με τον Τραμπ, αλλά ο κίνδυνος με μια τέτοια εμμονή σε ένα μόνο άτομο είναι ότι δεν βλέπεις το σύστημα που τον δημιούργησε». Αυτή η στάση λοιδορίας, ανεκδοτολογικής καυστικότητας ή αισθητικής περιφρόνησης στην τραμπική μπρουταλιτέ και ‘αμορφωσιά’ υπήρξε χαρακτηριστικό ανθρώπων του κεντρώου κατεστημένου τύπου Χίλαρυ Κλίντον, τη συναντούσε όμως κανείς και μέσα σε ριζοσπαστικούς χώρους.
[4] Ηλίας Νικολακόπουλος, Η καχεκτική δημοκρατία. Κόμματα και εκλογές 1946-1967, Αθήνα, Πατάκης, 2013.
[5] Ήδη από την πρώτη θητεία του Τραμπ πολλές αναλύσεις που αμφισβητούσαν την άποψη για οπορτουνιστικές ή εν συγχύσει κινήσεις στο διεθνές πεδίο θεωρώντας, αντιθέτως, πως ο Τραμπ είχε ορισμένες σταθερές απόψεις που απλώς ανατρέχουν πίσω στο χρόνο. Xαρακτηριστικό είναι το άρθρο του στελέχους του Ινστιτούτου Brookings, Thomas Wright, “Trump’s 19century foreign policy”, POLITICO, 19/1/2016 https://www.politico.com/magazine/story/2016/01/donald-trump-foreign-policy-213546
[6] «Η επιτυχία μας δεν θα μετριέται μόνο από τις μάχες που κερδίζουμε, αλλά και από τους πολέμους που τερματίζουμε και, κυρίως, από τους πολέμους στους οποίους δεν μπαίνουμε ποτέ.» https://www.whitehouse.gov/remarks/2025/01/the-inaugural-address/?utm_source=wh_social_share_button
[7] Ted Galen Carpenter “The Populist Surge and the Rebirth of Foreign Policy Nationalism.” The SAIS Review of International Affairs, τόμος. 37,τευχος 1, 2017, σ. 33–46. JSTOR, https://www.jstor.org/stable/27001444.
[8] Τελείως ενδεικτικά μια σημαντική συλλογή κειμένων κριτικής σκέψης για τον τραμπισμό βρίσκουμε στο τόμο με την επιμέλεια του Οsagie K.Obasogie, Trumpism and its discontents, Polity Press, 2020. Λίγο παλιότερη είναι μια εργασία που μπορεί κανείς να εκτιμήσει την κριτική της αξία και με βάση τις εξελίξεις στη δεύτερη θητεία Τραμπ. William Scheuerman. “Donald Trump meets Carl Schmitt” Philosophy & Social Criticism, 45(9-10), 1170-1185. https://doi.org/10.1177/0191453719872285 . Από μια κεντρο-φιλελεύθερη και ‘αντιλαϊκιστική’ σκοπιά, χρήσιμο είναι το βιβλίο του Τάκη Παππά, Εξηγώντας τον Τραμπ, Αθήνα, Πατάκης, 2025.
[9] Πέρα από μια πιο αναμενόμενη οικογένεια διεθνών αναλύσεων γύρω από τον δεξιό ή τον αυταρχικό λαϊκισμό -τις ρίζες και τις μεταβολές του-, έχει αναπτυχτεί ιδιαίτερα ένα ρεύμα κοινωνιο-ψυχολογικών ερμηνειών γύρω από τα άτομα με προσανατολισμό κοινωνικής κυριαρχίας (SDO) ή απόψεις περί συλλογικού ναρκισσισμού και επίσης έρευνες πάνω στα χνάρια των υποθέσεων για την αυταρχική προσωπικότητα. Βλ. ενδεικτικά T.F. Pettigrew, ‘Social Psychological Perspectives on Trump supporters’, Journal of Social and Political Psychology,5 (1),https:/doi.org/10.5964/jspp.v5i1.750. Ένα πολύ ογκώδες υλικό (άνισο αλλά κατά τόπουλς χρήσιμο)για ψυχολογικές προσεγγίσεις στον Τραμπ και στους οπαδούς του βρίσκει κανείς στον ιστότοπο PsyPost.org όπου διατηρείται ένας ξεχωριστό ντοσιέ Τραμπ.
[10] Joseph Nye «Trump’s transactional myopia.» Project Syndicate 4 (2020).
[11] Yannig Sheidegger, “The global transactionalism Playbook” https://geopoliticallycorrect.substack.com?utm_source=navbar&utm_medium=web
[12] Όλα αυτόν τον καιρό και ιδίως μετά την ‘επανάσταση’ της ΤΝ, ξαναθυμόμαστε τις ωραίες υπερβολές του Jean Baudrillard που τις διαβάζαμε σαν ένα ζοφερό sci fi αφήγημα μιας κοινωνιολογίας των αδύνατων πραγμάτων. Ο ίδιος όμως ήταν που μιλούσε, έγκαιρα, για τα ‘ακραία φαινόμενα’ και είχε, σε μεγάλο βαθμό, δίκιο.
[13] Harold Meyerson, “Donald Trump and the end of the ‘West’”, American Prospect, 8/9/2025. https://prospect.org/2025/09/08/2025-09-08-donald-trump-end-of-the-west/. Η διαπίστωση του θέματος ‘τέλος της Δύσης’ – όχι με την έννοια που δίνουμε στο παρόν κείμενο- είναι διάχυτη σε πλήθος αναλύσεων του τελευταίου χρόνου. Βλ. επίσης Alexander Hurst, “The ‘west’ is over. In the Trumpian era, Europe is on its own”, The Guardian, 21/2/2025. https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/feb/21/the-west-is-over-in-the-trumpian-era-europe-is-on-its-own
[14] Christian Fuchs. Digital Demagogue: Authoritarian Capitalism in the Age of Trump and Twitter. London: Pluto Press, 2018. Μια άλλη πολύ κρίσιμη πλευρά που σχετιζεται με το ψηφιακό περιβάλλον επιχειρηματικότητας είναι η συμμετοχή του Τραμπ και της οικογένειας του στο πεδίο των κρυπτονομισμάτων. Βλ.Declan Harty, “How Trump is building a crypto empire out of ‘thin air’”, Politico, 28/5/2025. https://www.politico.com/news/2025/05/28/crypto-trump-industry-memecoin-00372101.
[15] Βλ. Jeffrey Herf, Αντιδραστικός μοντερνισμός. Τεχνολογία, κουλτούρα και πολιτική στη Βαιμάρη και στο Γ’ Ράιχ, Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης, (μετ), 1996.
[16] Εrnst Jünger, The worker. Dominion and form, Northwestern University Press, 2017.
[17] Για ένα ανατριχιαστικό, λεπτομερές χρονικό της δράσης του ICE μέσα στο 2025. Αρχές του 2026 και η δολοφονία της 37χρονης ποιήτριας και ακτιβίστριας Ρενέ Νικόλ Γκουντ από πράκτορες της ICE στη Μιννεάπολη δείχνει την κατεύθυνση των πραγμάτων στην πορεία προς την πλήρη αυταρχική εκτροπή. βλ. Jeffrey St Claire, “American Pogrom: The year in ICE Abductions”, Counterpunch,1/1/2026. https://www.counterpunch.org/2026/01/01/american-pogrom-the-year-in-ice-abductions/
[18] Σε μια ανασκόπηση της στρατιωτικής δραστηριότητας του 2025, ο απολογισμός θέλει 627 αεροπορικούς βομβαρδισμούς(strikes) στον έναν χρόνο ενώ σε όλη τη διάρκεια της θητείας Μπάιντεν είχαμε 555 ‘χτυπήματα’. Μια από τις πιο σοβαρές και ακραίες εκστρατείες βομβαρδισμού του Τραμπ ήταν η επιχείρηση Σφυρί του Μεσονυκτίου [Midnight Hammer] με τη ρίψη τεράστιας ισχύος βομβών στις πυρηνικές εγκαταστάσεις στο Ιράν, στις 22 Ιουνίου. Εκτός αυτού, σημαντική ήταν οι πολύμηνοι βομβαρδισμοί στην Υεμένη αλλά και τα συνεχιζόμενα θανάσιμα χτυπήματα στην Καραϊβική με το γνωστό πρόσχημα του πολέμου στα καρτελ ναρκωτικών της Βενεζουέλας. https://www.militarytimes.com/news/pentagon-congress/2025/12/31/a-year-of-strikes-us-military-operations-surge-under-trump/
[19]Αν και γενικά οι στρατιωτικές δαπάνες πολλών χωρών σημείωσαν μεγάλη αύξηση μέσα στο 2024 (συνολικά 2,7 τρις δολάρια) και στην κούρσα είναι ψηλά και η Ευρώπη και η Ρωσία ή Ινδία, μόνο για τις ΗΠΑ έχει μπει ως στόχος το 1 τρις για το 2026. Οι στρατιωτικές δαπάνες στη δεκαετία από το 2015 είχαν τεράστια αύξηση 37%. Βλ. τις εξαιρετικές και λεπτομερείς εκθέσεις τoυ Sipri (Stockholm international peace research institute) https://doi.org/10.55163/CQGC9685
[20] «Αλλά ποιο είναι ακριβώς το «εθνικό συμφέρον» των Ηνωμένων Πολιτειών σε αυτή την περίπτωση; Οι μεγάλες πετρελαϊκές εταιρείες; Η Chevron δραστηριοποιείται στη Βενεζουέλα εδώ και χρόνια. Θα κηρύξουμε νίκη όταν η Exxon-Mobil θα είναι επίσης εκεί; Θα επιμείνουμε να μην επιβάλλει η Βενεζουέλα τέλη εξόρυξης στις αμερικανικές πετρελαϊκές εταιρείες; Πόσο κερδοφόρα πρέπει να γίνουν οι εξορύξεις πετρελαίου από τη Βενεζουέλα από τις μεγάλες πετρελαϊκές εταιρείες για να ικανοποιηθεί ο Τραμπ;», Robert Reich, «The quagmire of Trump’s Venezuela», 5/1/2026. https://open.substack.com/pub/robertreich/p/the-quagmire-of-trumps-venezuela?utm_campaign=post-expanded-share&utm_medium=web
[21] Anne Applebaum. «Trump’s ‘American Dominance’ May Leave Us with Nothing», The Atlantic, 5/1/2026, https://www.theatlantic.com/ideas/2026/01/trumps-american-dominance-may-leave-us-with-nothing/685503/?utm_source=copy-link&utm_medium=social&utm_campaign=share
[22] Giuliano da Empoli, L’ heure des prédateus, Παρίσι, Gallmard, 2025.
[23] Είναι ενδιαφέρον πως από χρόνια έχει ανοίξει και μια πιο φιλοσοφικά ενήμερη συζήτηση για ορισμένες διαστάσεις του τραμπισμού με αναφορά σε κλασικούς και νεότερους στοχαστές της πολιτικής. Μια ωραία συλλογή δοκιμών που συζητά το θέμα της ηγεσίας, της πολιτείας, της τυραννίας κλπ. διατρέχοντας την παράδοση από τον Θουκυδίδη μέχρι τον Ρουσσώ, κι από τον Λίνκολν μέχρι τον λαϊκισμό, βρίσκουμε στον τόμο των Angel Jaramilllo Tores και Marc Benjamin Sablo, Trump and political philosophy, Leadership, Statemaship, and Tyranny, Palgrave Macmillan Cham, 2018 DOIhttps://doi.org/10.1007/978-3-319-74445-2
- Πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Kaboom, τεύχος 12, Καλοκαίρι 2026. [εδώ έχουν γίνει επουσιώδεις μικρές αλλαγές από το δημοσιευμένο στο έντυπο περιοδικό κείμενο. Το άρθρο γράφτηκε στις αρχές του 2026.https://kaboomzine.gr/kaboom-tefchos-12-periechomena-kai-simeia-polisis/
Νικόλας Σεβαστάκης 