Διαβάζοντας τη μελέτη του Κώστα Καραβίδα, Η περιπέτεια των ιδεών. Διανόηση, λογοτεχνική κριτική και δημόσια σφαίρα στη σύγχρονη Ελλάδα, Πόλις, 2026
Ποια βαρύτητα έχουν για τον χαρακτήρα του πολιτισμού της σύγχρονης Ελλάδας τα ρεύματα ιδεών και η φωνή κάποιων διανοούμενων; Τι φως μπορεί να ρίξουν στη συγκρότηση ατομικών ή συλλογικών ταυτοτήτων ορισμένα ονόματα, έντυπα, διεργασίες που δεν ανήκαν στο ‘κύριο ρεύμα’ της εθνικής πλειοψηφίας και εντούτοις άρθρωσαν λόγο γι’ αυτή τη χώρα και τους προσανατολισμούς της; Εδώ και κάποια χρόνια, η στροφή στη μελέτη διανοητικών τάσεων και όψεων της πολιτισμικής παραγωγής έχει γίνει πόλος έλξης για τους ερευνητές. Επιστήμονες και κοινωνικοί κριτικοί των νεότερων γενιών που έχουν ζήσει κατά βάση το ‘μετά’ των όσων ψάχνουν ως γνωστικά αντικείμενα συνδέονται, επίσης, με κάποια κύματα νοσταλγίας τα οποία διαδέχονται το ένα το άλλο μετά το έτος 2000. Καινούρια βλέμματα σκαλίζουν τα αρχείο της εγχώριας ποπ κουλτούρας, τις πιο «υπόγειες» από τις καλλιτεχνικές και τις πολιτικές υποκειμενικότητες όπως και ονόματα και τεκμήρια που βρίσκονται κοντά στα λογοτεχνικά και πολιτικά κέντρα της Αριστεράς.
Ο Κώστας Καραβίδας, φιλόλογος με διαρκές ενδιαφέρον για την κίνηση των ιδεών και ιδίως για την αριστερή πολιτισμική σφαίρα, παραδίδει ένα μεγάλο σε όγκο και πλούτο ιδεών βιβλίο συλλέγοντας, κατά κάποιο τρόπο, τα προηγούμενα ερευνητικά του ερωτήματα σε μια ενιαία, πολυπρόσωπη αφήγηση. Αυτή η σύνθεση κινείται σε δυο μεγάλους άξονες. Ο πρώτος είναι η μελέτη των αρμών της πολιτισμικής στροφής, του πως η μετάβαση της χώρας στην ‘κανονική’ φιλελεύθερη και καταναλωτική δημοκρατία θα διευρύνει και θα πολλαπλασιάσει το κεφάλαιο διαφόρων πολιτισμικών εκσυγχρονισμών με διττές όψεις: νέες μορφές του λαϊκού, νέες ποικιλίες ελληνοκεντρισμού και ευρω-κοσμοπολιτισμού, στροφή προς τον εαυτό και γοητεία της μιας ή άλλης εθνικο-λαϊκής συλλογικότητας.
Αυτό που απασχολεί ιδιαίτερα τον Καραβίδα είναι το εξής ερώτημα: πως αφομοιώνεται και ενσαρκώνεται η πολιτισμική στροφή σε ορισμένα εμβληματικά περιοδικά της Αριστεράς, περιοδικά που δεν ήταν απλώς έντυπες εκδόσεις αλλά μικρές κοινότητες με δεσπόζοντες χαρακτήρες και ιδιαίτερα ίχνη επιδράσεων; Είναι προφανές πως ιδίως στην Ελλάδα οι ιδέες δεν μπορεί να εξεταστούν δίχως τα πρόσωπα και τις διαδρομές τους μέσα στα περιοδικά, στο πανεπιστήμιο και στην ευρύτερη, κριτική δημόσια σφαίρα.
Ας σταθούμε στα μεγάλα ζητούμενα που αναπτύσσονται στο βιβλίο:
Είπαμε ήδη πως ο συγγραφέας επιλέγει κυρίως δυο από τα πιο σημαντικά περιοδικά της λεγόμενης ανανεωτικής Αριστεράς, αν και αναφέρεται και σε άλλα έντυπα όπως ο «Σχολιαστής» που θα καλύψει περισσότερο τον χώρο ενός πιο νεανικού ριζοσπαστικού ίχνους με στοιχεία ποπ αισθητικής. Ο Καραβίδας προσεγγίζει τα έντυπα ως πεδία ιδεολογικής σύγκρουσης, πολιτισμικής ζύμωσης και ανανέωσης των ορίων του συμβατικού πολιτικού λόγου. Το ερώτημα προς απάντηση (ο συγγραφέας εντέλει μας επιτρέπει να ανακαλύψουμε τις απαντήσεις του) είναι με ποιο τρόπο αυτή η εναλλακτική σφαίρα έκφρασης συντονίζεται ή αποσυντονίζεται με τα ευρύτερα ρεύματα κοινωνικής και πολιτισμικής χειραφέτησης σε μια χώρα που μεταμορφωνόταν συνεχώς, επιστρέφοντας, κατά διαστήματα στις καταστατικές της διαμάχες (ελληνικότητα, σχέση με τη Δύση, ‘καχεξία’ του αστικού στοιχείου ή καπιταλιστικός εκσυγχρονισμός;).
Μπορεί φυσικά να αναρωτηθεί κανείς μήπως συχνά υπερβάλλουμε για τη βαρύτητα της λόγιας Αριστεράς και των δικτύων της σε μια πολιτισμική διαμόρφωση που είχε και πολύ διαφορετικούς διαύλους, για παράδειγμα τα έντυπα του ευρύτερου αναρχικού χώρου ή τα κατεξοχήν περιοδικά λογοτεχνίας και τέχνης ή ακόμα και τα έντυπα που έφεραν στην Ελλάδα το πνεύμα του ανεξάρτητου μουσικού τύπου. Από την άλλη, υπάρχει μια ολόκληρη πολιτισμική ιστορία της αριστεράς της περιφέρειας, της εξω-αθηναϊκής ζωής και των διανοητικών της δικτύων που παραμένει άγραφη. Ας είναι, όμως.
Ο δεύτερος άξονας του βιβλίου βρίσκεται πιο κοντά στη φιλολογική και κριτική σκευή του Καραβίδα. Εδώ, επίκεντρο γίνεται η λογοτεχνική κριτική σαν έργο συγκεκριμένων πνευματικών ανθρώπων: του Σαββίδη, του Μαρωνίτη και του Δημήτρη Ραυτόπουλου. Ο συγγραφέας δοκιμάζει να δείξει το πως αυτό που λέμε λόγια/ πνευματική Αριστερά διαμορφώνεται μέσα από διαλογικές και συγκρουσιακές στιγμές με αντικείμενο την αινιγματική σχέση ανάμεσα στην κοινωνική κριτική και στην λογοτεχνική αυτονομία, ανάμεσα σε ιδεολογικά αιτήματα και αισθητικές ή παιδευτικές προτεραιότητες. Την ίδια στιγμή, όμως, ο πολιτικός και ιστορικός χρόνος της Ελλάδας, θα μεταβιβάσει στις μεταδικτατορικές δεκαετίες πολλά από τα εκκρεμή ζητήματα των χρόνων του ΄60: τι σημαίνει ας πούμε πως λογαριάζομαι ως προοδευτικός διανοούμενος με τις ‘σταλινικές’ επιβιώσεις, με τα κιβώτια της ιδεολογίας και την ηθική της βεβαιότητας; Τι νόημα έχει η ελευθερία του διανοούμενου αν δεν συνοδεύεται με την ανάγκη να ειπωθούν και πράγματα που μπορεί, ενδεχομένως, να ‘βλάφτουν την (πολιτική μας) οικογένεια’; Ως ποιο βαθμό ας πούμε η ετεροδοξία και ο αναθεωρητικός τόνος (στον Δημήτρη Ραυτόπουλο, για παράδειγμα) υπερβαίνει μια εσωτερική κριτική της Αριστεράς για να φτάσει ως έναν ηθικό φιλελευθερισμό ή έναν ‘αντιολοκληρωτισμό’ όπου μάλλον δεν σώζεται κάτι ιδιαίτερο από την Αριστερά εκτός από έναν δημοκρατικό ανθρωπισμό και μια γενικευμένη πικρία;
Υποβάλω εδώ απορίες που η αναλυτική περιήγηση μέσα στο βιβλίο τις συναντά και, με τον τρόπο του, τις φροντίζει.
Από τον Αναγνωστάκη στον Ραυτόπουλο και μέσα από τις ιδιαίτερες και πάντοτε ιδιότροπες σφήνες του Ελεφάντη (και άλλων), ο Καραβίδας ανασύρει στην επιφάνεια σημαντικά κοιτάσματα της ιδεολογικής αμφιθυμίας και της πολιτισμικής ποικιλότητας που είχαν αυτά τα χρόνια.
Προχωρώντας τη θεματική του έρευνα, ο Καραβίδας δεν επιδιώκει να αποφύγει τα πιο δύσκολα σημεία της ‘πολιτισμικής στροφής’. Η συζήτηση ας πούμε για το λαό, τη λαϊκότητα, τον λαϊκισμό και την κριτική του λαϊκισμού στοίχειωσαν μια εποχή, ιδίως το διάστημα ανάμεσα στο 1985 και στα μέσα/ τέλη της δεκαετίας του ΄90. Από τη μια η επιθυμία για το λαϊκό και από την άλλη η απόσταση από τις διαθέσιμες και κοινότοπες εκδοχές του θα αποτελέσουν ένα ιδιαίτερο δράμα για την αριστερή διανόηση. Τα θέματα ενός ‘πολιτισμικού λαϊκισμού’ θα στριμωχτούν ενίοτε στον ίδιο χώρο με την πολιτική αγωνία διαφοροποίησης της ανανεωτικής Αριστεράς από τον παρδαλό λαϊκό προοδευτισμό που έφερνε τη σφραγίδα του ΠΑΣΟΚ.
Ο Καραβίδας δείχνει να μην επιμένει στις συγκρούσεις αναζητώντας ένα μοτίβο προωθητικής συμφιλίωσης όπου η κάθε διακριτή προσωπικότητα, κριτική φωνή, έντυπο ή ιδέα βρίσκουν τη θέση τους σε μια διαλεκτική δημιουργικής πολυφωνίας. Παραθέτει φυσικά κόμβους όπου οι πολιτικές ερμηνείες οδηγήθηκαν σε αντιθέσεις και μάλιστα ηχηρές, όπως στη δεκαετία του ΄90 γύρω από τον κύκλο των πολέμων, του εθνικισμού και των επιλογών της Δύσης. Εκ των υστέρων, ωστόσο, η συνάντηση διαφορετικών πνευμάτων και διαθέσεων θα είναι για τον Καραβίδα μια επιτυχία παρά κάτι που ατύχησε.
Πρόκειται για εντύπωση που την συμμεριζόμουν, όμως πια δεν είμαι καθόλου βέβαιος πως ήταν κάτι παραπάνω από ευσεβής πόθος. Εννοώ, ότι αυτό που στην «Κοινότοπη χώρα» (το δοκίμιό μου του 2004 που ο Καραβίδας το έχει αφομοιώσει στη δική του πραγμάτευση) έβλεπα ως στοίχημα ενός λαϊκού, κριτικού μοντερνισμού ικανού να δώσει πνευματικό σφρίγος στην Αριστερά και στην ύστερη νεωτερική Ελλάδα, πιστεύω πως σημαδεύτηκε από περισσότερες και κυρίως βαθύτερες αποτυχίες και «στραπάτσα» από όσο μάλλον πιστεύει ο Καραβίδας. Τα αποτελέσματα αυτής της πολιτισμικής ανάσχεσης τα βλέπουμε τα τελευταία χρόνια.
Τελικά η θεώρηση που δίνει τον τόνο στο βιβλίο αυτό σε σχέση με την πολιτισμική ιστορία της Μεταπολίτευσης στέκεται στο αξιοσημείωτο της πλουραλιστικής ανθοφορίας διακρίνοντας, από μια σκοπιά νηφάλιου αναστοχασμού, την αμοιβαία περιχώρηση αντιθέτων (λαικό/ λόγιο, χαμηλό/ υψηλό, παραδοσιακό/ σύγχρονο κλπ.). Οι παρεξηγήσεις, οι εκατέρωθεν ενστάσεις και οι αποστάσεις μεταξύ των κριτικών ως προσωπικοτήτων συμπαρασύρονται από την κίνηση του ίδιου του πράγματος: μιας δυναμικής πολιτισμικής δημιουργικότητας που σημάδεψε τον πολιτικό χρόνο της μεταπολιτευτικής δημοκρατίας, τόσο στην πρώιμη διεκδικητική και εξωστρεφή της περίοδο όσο και στην πιο ατομικιστική και μελαγχολική της φάση.
Σήμερα, από διαφορετικές πλευρές έχει επιβεβαιωθεί η ηγεμονία συντηρητικών έως πολύ δεξιών ιδεών και συναισθημάτων. Αυτή η ηγεμονία, με όλες τις ρωγμές και τις αντίπαλες λογικές που συναντά, δεν έχει ανάγκη ούτε από έντυπα ιδεών ούτε από το πάθος λογοτεχνικών και πολιτικών δασκάλων. Ακριβώς για τον λόγο πως η Αριστερά έχει χάσει προ πολλού την μυθολογημένη από τους αντιπάλους της ‘πολιτισμική ηγεμονία’, είναι πολύ χρήσιμη η ανασυγκρότηση μιας ιστορίας ιδεών που ήταν συγχρόνως και αριστερό πολιτικό βίωμα και προσωπική μάχη και υπαρξιακός τόνος, όπως φάνηκε στο αντιστασιακό ήθος ενός Μαρωνίτη, στις έσχατες στρατεύσεις ενός Ελεφάντη, στις μαχητικές εμμονές ενός Χρήστου Παπουτσάκη, στην αιρετική ορμή ενός Ραυτόπουλου και σε όλα όσα εξιστορεί, εισβάλοντας στη λεπτομέρειες, το συγκεκριμένο πόνημα.
Νικόλας Σεβαστάκης 