Διαβάζοντας το καινούριο βιβλίο του Αντώνη Λιάκου ‘Η άνοδος και η πτώση του δυτικού κανόνα Ιστορίας’ (Πόλις), έρχεται κανείς σε επαφή με πολλές ψηφίδες που συμπληρώνουν τον χώρο μιας ευρύτερης στοχαστικής συλλογιστικής. Ο αναγνώστης νιώθει συνεχώς μια πιεστική ανάγκη να σημειώσει πολλές σελίδες, παραθέματα, και περάσματα που προσφέρονται στο σχόλιο. Πιάνω λοιπόν τον εαυτό μου να στέκεται παραπάνω σε ένα από αυτά τα περάσματα. Γράφει ο Αντώνης Λιάκος:
«Τον 19ο αιώνα, ο κύριος του κόσμου, μέσω της αποικιοκρατίας, έγινε ο κύριος του χρόνου. Τη μετάφραση της πολιτικής κυριαρχίας σε χρονική, την υποστήριξε, στην ορμητική εποχή της αποικιοκρατίας, το 1883, ο καθηγητής ιστορίας του Καίμπριτζ John Seeley, σε ένα βιβλίο για την επέκταση της Βρετανίας το οποίο διαβάστηκε πολύ και άσκησε βαθιά επίδραση. Με τα δικά του λόγια ‘ η κυριαρχία της Αγγλίας στην Ινδία είναι μάλλον η αυτοκρατορία του μοντέρνου κόσμου επί του μεσαιωνικού’[1].»
Θα γίνει σαφές λίγο παρακάτω γιατί ‘στάθηκα’ στο συγκεκριμένο.
Άξονας του βιβλίου των σχεδόν πεντακοσίων σελίδων είναι το ερώτημα πως διαμορφώθηκε ο δυτικός κανόνας της ιστορίας. Με ποιους τρόπους τον ενσωμάτωσαν άλλες πολιτισμικές και πολιτικές κοιτίδες του κόσμου μέσα από ελίτ που ονειρεύτηκαν τον εκδυτικισμό των ‘οπισθοδρομικών’ κοινωνιών τους. Ποιες αναθεωρήσεις και αναδιατάξεις εννοιών αναδύονται στον ύστερο εικοστό αιώνα επερωτώντας αυτόν τον κανόνα και τις εξουσίες του. Με ποιο τρόπο, τέλος, οι διαφορές ή οι αποσκιρτήσεις από αυτόν ή και οι συνεχιζόμενες ταυτίσεις και οι απολογίες του κανόνα, ορίζουν πολιτικές και επιστημονικές αντιπαλότητες γύρω από την κοινότητα, τη μνήμη, την αντίσταση.
Αναλογίζομαι εδώ το νεωτερικό πολυφωνικό μυθιστόρημα που χτίζεται συχνά μέσα από μικρά επεισόδια και παράλληλες λοξοδρομούσες ροές, με δευτεραγωνιστές και πιο κεντρικές φωνές, με παρεμβολές στην αφήγηση που φωτίζουν τη μια ή άλλη πλευρά της δράσης. Κάπως έτσι πιστεύω πως στήνεται ο αφηγηματικός καμβάς στο συγκεκριμένο κείμενο. Με μια εμπρόθετη – και θαρρώ, ιδιοσυγκρασιακή στον συγγραφέα- κινητικότητα και δ-εθνικότητα η οποία διατηρεί και έναν αδιάρρηκτο, υπαρξιακό δεσμό και με ένα διεθνιστικό, αξιακά, βλέμμα. Το δι-εθνικό εδώ δεν είναι μόνο μια μέθοδος ή ένας νομαδικός κοσμοπολιτισμός αλλά έχει μια δική του αυτοδύναμη ηθική.
Το βιβλίο δεν κάνει πολιτική μέσα στις έννοιες (που θα έλεγε ο αείμνηστος Κοσμάς Ψυχοπαίδης), αναγνωρίζει όμως τις καταλυτικές πολιτικές μεταφράσεις των εννοιών που συχνά παρουσιάζονται ως ανεπίληπτες αφαιρέσεις.
Κινητικότητα επομένως μεταξύ ηπείρων, εποχών αλλά και εντός του δικού μας κοινωνικοιστορικού χρόνου, της εγχώριας πνευματικής ιστορίας από τον Κοραή ως τον Γιανναρά και τον εθνορομαντικό ψόγο στη ‘Δύση’.
Δεν έχει πιστεύω ιδιαίτερο νόημα η επισκόπηση ενός βιβλίου που εξάλλου δεν παρουσιάζει τεχνικές δυσκολίες για κάθε αναγνώστη δοκιμίων. Θέλω να επανέρθω στο παράθεμα που διάλεξα σχετικά με τον χρόνο και την κυριαρχία. Αφορά φυσικά την μετάδοση της πολιτισμικής μνήμης και τις επιταγές ( τις συχνά άρρητες ή πολύ έμμεσες) που κατασκευάζουν τους προσανατολισμούς μας, τους γνωστικούς και πρακτικούς μας χάρτες. Το ότι, για παράδειγμα, ως μοντέρνοι προοδευτικοί άνθρωποι είδαμε συχνά στην Ιστορία στάδια ή διαδοχές που απολήγουν-εκβάλλουν στο τέλος ως ‘εμάς’ (στη δική μας, υποθετικά προχωρημένη και πεφωτισμένη συνείδηση) . Ο Λιάκος καθιστά σαφές ότι έχουν πολύ μεγάλη σημασία τα αποτυπώματα μιας φιλοσοφίας της Ιστορίας ή μιας φιλοσοφικής Ιστορίας. Είτε φιλελεύθερες και εξελικτικές (εξιδανικεύοντας την ‘ωρίμανση’ προς μια οικουμενική φιλελεύθερη δημοκρατία), είτε έχοντας πιο ριζοσπαστικές αξιώσεις για διάφορες μορφές μετακαπιταλιστικής εκπλήρωσης.
Το ότι ο κύριος/ αφέντης του κόσμου στην αστική νεωτερικότητα γίνεται κύριος του χρόνου, μου φέρνει τώρα στο νου μια πολύ διαφορετική γραμμή σκέψης. Το πως, για παράδειγμα, ο Χάιντεγκερ θα δει στην κατίσχυση του παροντικού χρόνου, του jetzt-zeit (τώρα-χρόνος), μια ουσιώδη μεταβολή του Είναι στην εποχή όπου μεταφυσικός καθορισμός της νεωτερικής Δύσης έγινε η βούληση. Μιας και αυτόν καιρό τυχαίνει να μας απασχολούν πολύ – ιδίως ως προς την δημοκρατία και την πολιτική αξιοπρέπεια- οι λογικές που διέπουν την σαρωτική τεχνολογική επιτάχυνση, η συσχέτιση μεταξύ κυριαρχίας στον κόσμο και κυριαρχίας ως προς το χρόνο μου φαίνεται ακόμα πιο σημαντική. Η χρονική επιτάχυνση, όπως θα ισχυριστούν ο κοινωνιολόγος Hartmut Rosa και ακόμα παλαιότερα ο Πωλ Βιριλιό, ο Μπάουμαν και άλλοι- φαίνεται να μετέχει στην απαξίωση του διαλογικού και αναστοχαστικού χρόνου που συνάδει με τις δημοκρατικές μορφές ζωής. Η επιταγή για ταχύτητα και η φρενήρης βούληση-για-αποτέλεσμα – δίχως να υπάρχει πια μέριμνα για το τίμημα του τι χάνεται ή τι απειλείται- έχει να μας πει πολλά για το πως συστήνεται σήμερα μια νέα ιδέα αυτοκρατορίας όπου όλοι όσοι-ες θέτουμε ζητήματα ορίων μπορούμε να θεωρηθούμε ‘παρωχημένοι’.
Σε ένα άλλο επίπεδο ελλοχεύει και ένας ακόμα κίνδυνος. Ο Λιάκος τον αντιμετωπίζει πολλές φορές μέσα στη ροή του κειμένου του, συζητώντας τις επικρίσεις/ αποδομήσεις του δυτικού κανόνα ιστορίας. Ποιος είναι αυτός ο κίνδυνος; Να θεωρήσουμε πως η αναγκαία ριζοσπαστική αναθεώρηση του ‘κανόνα’ στην ιστορία του πολιτισμού και στις εννοιολογικές προκαταλήψεις που την έχουν πλαισιώσει, περνά από μια απλή αντιστροφή του κανόνα, από ένα μηχανικό αναποδογύρισμά του. Να δούμε επομένως τον ‘κανόνα’ ως εξολοκλήρου αποικιακό, ρατσιστικό, εκμεταλλευτικό και σε κάθε περίπτωση άξιο περιφρόνησης. Να βυθιστούμε στην απόλαυση της άρνησής του κανόνα, ταυτιζόμενοι-ες απλώς με οτιδήποτε πιστεύουμε πως μπορεί να εκπροσωπήσει τη μη δυτική οπτική (σαν αυτή με τη σειρά της να αποτελεί, έναν ενικό ή ενοποιημένο ορίζοντα). Αυτή η απλή αντιστροφή (το πάνω/κάτω) θα έπαιρνε τη μορφή της αφαίρεσης/ σβησίματος κειμένων, καταστροφής κωδίκων. Θα ξεμπέρδευε έτσι σχετικά εύκολα με τα ‘κανονικά’ κείμενα της λευκής, αποικιακής, δυτικής παράδοσης κλπ.
Ο Λιάκος, αν βεβαίως τον διαβάζω σωστά, αντιλαμβάνεται αυτή την τάση ως μια εξηγήσιμη μεν κίνηση αντίδρασης, εντέλει όμως εσφαλμένη ως αναθεωρητική στρατηγική. Ο ίδιος επιμένει κυρίως στη σημασία της αναγνώρισης και στη σύνθετη μεσολάβηση μέσω πολύ διαφορετικών πολιτισμικών πλαισιώσεων. Ενώ πρέπει να αναγνωρίσουμε τόσο το βάθος όσο και τις πολύ βαριές επιπτώσεις που είχε η αποικιακή επιβολή και οι διαθλάσεις της για τα έθνη, τις λογοτεχνικές και πολιτισμικές συνειδήσεις, ο κόσμος μας δεν μπορεί να κατανοηθεί μόνο από σχέσεις καταδυνάστευσης, επιβολής και συμβολικής βίας.
Γενικεύοντας, λίγο, το ζητούμενο δεν είναι να καταγγείλουμε το μοντέρνο ως αποικιακό πρότζεκτ αλλά να εμβαθύνουμε στις εναλλακτικές νεωτερικότητες, να δούμε αμφίπλευρες ή αμοιβαίες συσχετίσεις που οδηγούν σε ερευνητικές πρακτικές απαλλαγμένες από το άγχος για ‘Δύση’ και συγχρόνως ικανές να αναμετρηθούν κριτικά και με τα φαντάσματα της έξω-Δύσης ή της αντι-Δύσης. Αντιθέτως, έχει πάψει να είναι γόνιμη η εναλλαγή ανάμεσα στην μεγάλη ουσιοκρατία της ολότητας και σε διάφορες, μικρές ουσιοκρατίες κοινοτήτων που μέσα από το κλείσιμό τους δηλώνουν παραίτηση από το έργο της μετάφρασης, της διαμεσολάβησης και του αμοιβαίου παιχνιδιού.
Πάλι, κλείνοντας πια, με το ερέθισμα του σχολίου, αισθάνομαι αμηχανία μπροστά σε ένα αντίστοιχο πρόβλημα μετάφρασης της ‘προόδου’ στη φάση αυτή της αξίωσης για ριζική επιτάχυνση, δηλαδή για έναν χρόνο αποκλειστικά στραμένο στην ταχύτητα των αποτελεσμάτων και των αποδόσεων (από τα κρυπτονομίσματα, την αλγοριθμική ενίσχυση κλπ). Ο Χαιντεγκερ, ως γνωστό, έβλεπε στην ολοκλήρωση της δυτικής ιστορικότητας την συλλογή του ευρωπαϊκού μηδενισμού’ στις έσχατες/μοιραίες δυνατότητές του. Στο σχήμα του, η βούληση για ισχύ μετατρέπεται πλέον σε βούληση-για-βούληση, σε μηχανισμό που δεν έχει άλλο σκοπό πέρα από την τυφλή λειτουργικότητά του και την μετατροπή του κόσμου σε παθητικό, ενεργειακό απόθεμα.
Σε απόσταση από την παραπάνω πνιγηρή αλήθεια, μπορούμε να σκεφτούμε πως ενώ η επιτάχυνση συνδέεται και με την παραγωγή της καινοτομίας και ορισμένων απελευθερωτικών χρήσεων, το πυκνό δέσιμό της με προγράμματα κυριαρχίας/ μεγιστοποίησης του κέρδους μετατρέπουν πράγματι την κεντρική επιταχυντική λογική σε μηδενισμό (κοντά σε όσα λέγει η Wendy Brown για τους ‘μηδενιστικούς καιρούς’)
Το καλό όμως με τη σκέψη των ιστορικών είναι ότι μας προστατεύουν από το αφηρημένο οντολογικό επίπεδο. Έχουν την ικανότητα να περνούν από την Ιστορία στις ιστορίες και ιδίως να στέκονται στα σταυροδρόμια κι όχι μόνο στις μεγάλες λεωφόρους του νοήματος και του Είναι. Η ιστορική ματιά διακρίνει έτσι το πως οι μεγάλες συζητήσεις από την Ευρώπη μέχρι την Ιαπωνία, από την εποχή του Μοντεσκιέ και του Χέγκελ ώς τον Dipesh Chakrabarty και την Spivak, αλλάζουν τα τοπία της σκέψης μας. Και στο βιβλίο του Λιάκου η γεωγραφία του πνεύματος εναλλάσσει νησιά, ηπειρωτικές στεριές και αρχιπελάγη αγγίζοντας και τη δική μας χώρα, αυτή τη ‘γλώσσα τυφλή στη γεωγραφία’ (Σαββόπουλος).
Προς το τέλος, μάλιστα, έρχεται η καίρια χειρονομία που δείχνει την επιλογή της μετάφρασης από την επιλογή της απλής αντιστροφής ή της κακής άρνησης (των όσων έφερε ο δυτικός κανόνας). Ο Λιάκος υποδέχεται την διάζευξη του μοντέρνου από το δυτικό, με άλλα λόγια μας καλεί σε μια διεργασία αναγνώρισης των ρηγμάτων και των ρήξεων. Με ένα συμπέρασμα που το προσυπογράφω σαν ένα ευρύτερο πρόγραμμα χειραφέτησης και για πολλά άλλα διλήμματα και απορίες (όπως για τη σχέση δημοκρατίας και τεχνολογικού ‘φαταλισμού’).
Το βιβλίο κλείνει με την εξής σκέψη: «μετά τον δυτικό κανόνα, δεν απομένει ούτε μια ιστορία για όλους, ούτε πολλές ιστορίες κλεισμένες στον εαυτό τους, αλλά το δύσκολο έργο της μετάφρασης. Στον κόσμο μας, δεν είναι οι ταυτότητες αυτό που χρειαζόμαστε, είναι τα διαβατήρια[2]»
Τι είναι αυτά τα διαβατήρια; Παραδόξως, δεν είναι απλώς η προσπάθεια να κατανοήσουμε τι μας λένε οι Κινέζοι, οι Ιάπωνες ή οι Ινδοί στοχαστές και τα δικά τους λεξιλόγια. Για τους διανοούμενους και τους επιστήμονες έχουν βέβαια αυτή τη σημασία που αφορά τους όρους μετάδοσης της γνώσης και των πολιτισμικών εμπειριών. Λέω όμως ότι αυτά τα χρειαζούμενα διαβατήρια στο τέλος του βιβλίου του Λιακου είναι και τα διαβατήρια που θα απέτρεπαν την απέλαση των προσφύγων-μεταναστών σε κάποια Ρουάντα. «Αναθυμούνται» και τα διαβατήρια που χρησιμοποίησαν τα παράνομα δίκτυα των αντιδικτατορικών Ελλήνων και των ξένων αλληλέγγυών τους. Είναι εντέλει τα διαβατήρια που ενίοτε φέρουν τις ταυτότητες τη μια ενώπιον της άλλης μέσα σε εμπειρίες αλληλεγγύης που προϋποθέτουν τις διαφορές δίχως να τις καταργούν.
[1] Αντώνης Λιάκος, Η άνοδος και η πτώση του δυτικού κανόνα, σ. 81.
[2] Λιάκος, Η άνοδος.., σ.409